Árbók Hins íslenzka fornleifafélags

						9

Lengd hinnar fornu íslensku álnar fæst nú með því að deila

þessum tölum með 3V2. Hún verður þá = 6/7 »Hamborgarálnar«,

eða V7 minni en Hamborgaralin«, eins og Páll segir. Mæld með

dönsku máli verður hún 1854/77 d. þumlungar1), með frönsku máli

48,909 sentímtr.

Önnur röksemd Páls er dregin af málfaðmi meðalmans og vall-

armálinu forna.

Málfaðmur meðalmans virðist frá alda öðli hafa verið talinn

jafn meðalmans hæð. Páll telur hann 31/?, aun, mældan með hinni

fornu alin, og kemur það heim við áðurgreint ákvæði Jónsbókar,

er telur meðalmans hæð 3V2 alin, og við hin elstu handrit

Búalaga.2) Aftur á móti telur hann málfaðm jafnan 3 »Hamborgar-

álnum«. Hjer kemur þá enn fram hið sama hlutfall og áður, að ein

forn alin verður jöfn 6/7 »Hamborgarálnar« eða er x/7 minni en hún.

Allir vita, að ein dagslátta er 900 ferhirningsfaðmar, eða jöfn

ferskeitingi (»kvaðrati«), sem er 30 faðmar á hvern veg. Nú teljum

vjer vanalega hvern faðm jafnan 3 dönskum álnum, og er sá faðm-

ur V10 stærri enn hinn forni málfaðmur. Af þessu leiðir að dag-

sláttan er nú talsvert stærri, en hún var til forna, því að þá var

hún talin 900 ferhirndir málfaðmar eða 30 málfaðmar á hvern veg,

og verður munurinn auðvitað talsvert meiri á flatarmálinu en á

lengdarmálinu. Ef vér köllum málfaðmslengdina M og lengd hins

danska faðms F, þá er:

P = »/io M

Af því leiðir, að

P»=»Vioo M2,

eða í orðum:   Hver ferhirningsfaðmur danskur   er  jafn   l21/ioo  íer"

hirnds málfaðms.    Líka má segja þetta þannig, að 100 danskir fer-

hirningsfaðmar sjeu j'afnir 121 ferhirndum málföðmum. Af þvíleiðir

')   Jón Sigurðsson telur hana 185/7 d. þuml., enn brotið er ekki nákvæmt.

2) í Stokkhólmshdr. C 6, 4°, sem hefur Búalög á hls. 151 h—158 a, stendur þessi

grein: En málfaðmr töðu er fyrir kúgildi til kaups ok á at vera hdlf fjórða

alin d hvern veg. Handritið er skrifað seint á 15. ó'ld, áður enn „Hamborgaralinin"

fór að tíðkast. Sama stendur i AM. 161, 4°, lóghók Páls Stígssonar, skrifaðri 1561—

1565. Sbr. hin prentuðu Búalög, Hrapseijarútg. 1775, 103. hls. Þar er first skíring

um málfaðm eftir útgefandann, sett á millí sviga, að hann sje „að rjettu 3 álnír, sem

nú ganga hjer á landi" (o: 1775 — þá er „Hamborgaralin" enn lögalin). Enn síðar

& sömu bls. stendur hin áður tilfærða Búalagagrein, tekin eftir afskrift af kálfskins-

bók (sbr. formálann), og samhljóða Stokkhólmshandritinu að efninu til (málfaðmur =

3'/s alin). Hjer og annars staðar, þar sem jeg vitna í forn handrit Búalaga, fer jeg

eftir afskriftum drs. Jóns Þorkelssonar, sem hann hefnr góðfúslega leift mjer að nota.

2