Árbók Hins íslenzka fornleifafélags

						110

neðan Bíldsfell, en það er ekki líklegt, að þeir fáu bæir, sem þar eru

og eru dreifðir og strjálir, hafi nokkurntíma heitið sérstöku byggðar-

nafni fyrir sig. — Þetta bendir til þess, að Grafningur sé ekki

byggðarnafn í sögunni, heldur nafn á einhverjum stað, sem hefir verið

á leiðinni frá Bakkárholti og upp að Bíldsfelli. Bréfið frá 1448 virðist

einnig taka öll tvímæli af um, að svo hafi þetta verið. Samkvæmt

bréfinu er Syðri-Háls, »fyrir ofan Grafning«. Syðri-Háls, sem nú heitir

Litli-Háls, er syðsti, neðsti, bærinn í byggðinni Grafningi. Grafningur

sögunnar var fyrir neðan Litla-Háls og því í rauninni fyrir neðan

byggðina Grafning. Hann er því einhver staður á milli Bakkárholts

og Litla-Háls, og á þeirri leið getur varla verið um annan stað að

ræða, sem borið hafi slíkt nafn, en sjálft skarðið, sem vegurinn liggur

um. Litli-Háls er líka rétt fyrir ofan skarðið, svo að það á vel við,

að segja um hann, að hann sé »fyrir ofan Grafning«, ef skarðið hefir

heitið því nafni.

Skarð þetta á milli fellanna er djúpt. Samkvæmt uppdrætti

herforingjaráðsins er það 186 mtr. yfir sjávarmál, þar sem það er

hæst, en fellin til beggja handa eru miklu hærri. Kaldbakurinn, sem

gengur út úr Ingólfsfjalli og liggur að skarðinu að austan og sunnan,

er 311 mtr., en Bjarnarfell, sem liggur að skarðinu að vestan og

norðan, en 358 mtr. Skarðið er þröngt og hlíðar fellanna brattar,

beggja megin við það. Það er því mjög niðurgrafið og sannkallaður

Grafningur og hefir borið það nafn með réttu.

í fyrstu virðist þannig aðeins skarðið hafa heitið Grafningur, en

seinna fékk öll byggðin fyrir ofan skarðið þetta nafn. Það virðist

vera augljóst, að byggðinni hefir verið gefið þetta nafn neðan að,

úr Ölfusinu. Ölfusingar hafa talað um að fara »upp um Grafning«

eða »upp í Grafning«, þegar þeir áttu leið upp á bæina fyrir ofan

fjallið, og þeir hafa þá í fyrstu átt við leiðina, sem þeir fóru, skarðið

milli fellanna, en seinna hefir nafnið á leiðinni festst við byggðina,

sem leiðin lá til, við þann hluta hreppsins allan, sem farið var

til í gegnum skarðið. Á 16. öld hefir þessi breyting verið komin á

°g byggðin búin að fá Grafningsnafnið. Er talað um Úlfljótsvatn

»í Grafningk í bréfi frá dögum Stefáns biskups (1491—1518) og í

bréfi frá 15241). Nesjar »í Grafningi« eru nefndir 15392) og Tunga

»í Grafningi« 15453)

Sjálft   skarðið,   Ieiðin milli fellanna,  hefir verið nefnt Grafnings-

1)  Dipl. isl. VII. nr. 92, IX. nr. 219.

2)  Dipl. isl. X. nr. 217.

3)  Dipl. isl. XI. nr. 359.