Árbók Hins íslenzka fornleifafélags

						TVÆR DOKTORSRITGERÐIR                                 ________________________107

stöðum, þar sem friðlýstar eru svonefndar hofrústir. Fyrr er ekki

hægt að taka af skarið.

Ein er sú hofrúst á Islandi, sem Olsen dæmir ekki frá, ekki að öllu

leyti að minnsta kosti, og það er hofrústin á Hofstöðum í Mývatns-

sveit, sem Daniel Bruun og Finnur Jónsson rannsökuðu. Þetta mikla

langhús, hið stærsta, sem rannsakað hefur verið á Islandi, töldu rann-

sakendur vafalaust vera hof, og svo var lengi talið, þangað til Aage

Roussell varpaði því fram, hvort ekki væri sennilegra, að hér væri

reyndar aðeins um að ræða óvenjulega stóran fornbæ, skála. Síðan

hafa menn ekki verið vissir í sinni sök, jafnvel ekki um þetta fræga

hof. Samkvæmt þeirri skoðun sinni, sem áður hefur komið fram í

bókinni, telur Olsen, áð hofið á Hofstöðum sé í rauninni veizluskáli

bóndans, því að ekkert sérstakt helgihús hafi verið til í heiðnum sið,

en jafnframt hafi sá veizluskáli verið notaður til að halda í honum

blótveizlur. Þessu til styrktar setur Olsen fram þá kenningu, sem er

ný af nálinni, að kringlótt gryf ja með miklum eldsleifum, sem er rétt

fyrir sunnan miðjan suðurgafl hússins og að mörgu leyti sérkennileg,

sé gríðarstór seyðir, þar sem soðið hafi verið kjötið til blótveizlunnar.

Þetta verður ekki sannað, en það er mjög athyglisvert, því að engin

góð skýring önnur er til á þessu fyrirbrigði. Gróf þessi getur naumast

verið öskuhaugur, og ekki er hún kolagryfja, og hvað er hún þá? Og

hér erum við þá stödd í einum merkasta og jákvæðasta áfanga bókar-

innar. Hér finnur höfundurinn fast land undir fótum, og héðan blas-

ir við meginhugmynd hans um helgistaði heiðinna manna: Það var

bærinn sjálfur sem var hof, staður þar sem menn komu saman á til-

teknum tíma til þess að iðka samblót, blótveizlur, en þar voru engin

sérstök helgihús, engar „heiðingjakirkjur", heldur var það veizlu-

skálinn á bænum, sem annars var notaður til annarra þarfa, sem not-

aður var sem samkomustaður blótgesta.* I sambandi við hann var svo

seyðir, þar sem kjöt var soðið, og ef til vill voru þar um hönd hafðir

helgisiðir, sem nú eru ókunnir, t. d. við slátrun fórnardýra. Ef til vill

mun framtíðin dæma betur um líkindi þessarar kenningar, þegar

* Það er athyglisvert og skemmtilegt að Arnheiður Sigurðardóttir hafði áður gert

skarplegar athuganir, sem hníga mjög 1 sömu átt. Eru þær i bókinni Híbýlahœttir

á miðöldum, Reykjavik 1966, tals. 24—26. Af notkun orðanna hof og hofstaður i

Vatnsdælu og Eyrbyggju og þeim frásögnum, sem þar eru við þau bundnar, dregur

hún þá ályktun, að söguhöfundar noti orðin i merkingunni óvenjulega stór skáli og

stórbýli. Þetta virðist mjög sennilegt og mundi þá meðal annars sýna, að hin forna

merking orðanna, sem Olsen telur verið hafa, hefur alls ekki verið með öllu fyrnd á

13. öld, þegar þessar sögur voru skráðar.