4. SíÐA HEIMSKRINGLA WINNIPEG, 14. APRIL 1943 (StojnUB 188S) Kemur út á hverjum miSvikudegi. Eigendur: THE VIKING PBESS LTD. «53 og 855 Sargent Avenue, Winnipeg Talsimi: «6 537 Verð blaðsins er $3.00 árgangurinn, borglst fyrirfram. Allar borganir sendist: THE VIKING PRESS LTD. 011 viSskiíta bréf blaðinu aðlútandi sendiat: Manager J. B. SKAPTASON SSI Sargent Ave., Winnipeg RltstjóH STEFAN EINARSSON Ultanaskrift til ritstjórans: EDITOR HEIMSKRINGLA 853 Sargent Ave., Winnipeg "Heimskringla" ls published and printed by THE VIKING PRESS LTD. t53-S55 Sargent Avenue, Winnipeg, iían. Telephone: 86 537 WINNIPEG, 14. APRIL 1943 MARGT LÍKT MEÐ ALASKA OG NORÐURLÖNDUM Það fer eitthvað líkt um okkur er Alaska er nefnt og þá, sem heyra Island nefnt, er ekki þekkja það. Og okkur furðar á því, að það skyldi vera einn þeirra staða, er sumir beztu manna fyr á tið álitu hæfastan bústað íslendingum hingað fluttum. I útvarpsræðu, sem Vilhjálmur Stefánsson hélt nýlega og nefndi "Spotlight on Asia", mintist hann á Alaska og fórust orð á þessa leið: "Alaska er minna að flatarmáli heldur en öll Norðurlönd: ísland, Danmörk, Noregur, Svíþjóð og Finnland til sam- ans. En á Norðurlöndum búa þó tuttugu miljón manna, en í Alaska aðeins eitt hundrað þúsund. Margt er þó mjög líkt með löndum þessum. Loftslag er mikið til hið sama á Norðurlöndum og í Alaska. Skógur er ef til vill heldur meiri á Norð- urlöndum. Graslendi er hér um bil það sama á báðum stöðunum; hagar fyrir nautpening þó öllu betri á Norðurlönd- um. En fyrir hreindýr eru þeir meiri í Alaska. Fiskveiði er mikil á hvorum staðnuih sem er. Af járni er ef til vill meira á Norðurlöndum, en eir, gull, platína, steinolía og kol, eru talsvert meiri í Alaska. Ef Alaska væri eins vel ræktað land og Norðurlönd, ættu þar einnig að geta lifað góðu lífi tuttugu miljón manna, eins og á Norðurlönd- um-------" HVAÐ TEFUR SIGUR BANDAÞJÓÐANNA Eins og stríðsmálin horfa nú við, virðist það aðallega vera þrent, sem tef- ur sigur bandaþjóðanna. Tefur segjum vér, vegna þess, að hér er ekki um neitt að ræða er getur breytt nokkru um end- anleg úrslit striðsins. En hindranirnar geta þó haft nokkur áhrif á stríðsrekst- urinn næstu komandi mánuði og eru foringjum bandaþjóðanna ærið áhyggju- efni. 1 fyrsta lagi gekk bandaþjóðunum miklu seinna en áætlað var, að ná Norð- ur-Afríku úr klóm óvinanna. Þar hefir mikið af verðmætum og óuppbætanleg- um tíma tapast. Tíminn sem eyddist í að ná samvinnu við Frakka, varð miklu lengri, en gert^var ráð fyrir og hörð og einbeitt sókn af hálfu bandaþjóðanna drógst úr hömlu; En þetta gerði Rom- mel fært að búast til öflugrar varnar. Meðan á þessu stóð, hrúguðu Þjóðverjar mönnum og vopnum til Tunis. Fyrir bragðið hefir seinkað, að reka Rommel burrtu og slíta ófrelsisviðjarnar af Afríku. En það hefir aftur tafið innrásina á meg- inland Evrópu og meira að segja gert hana hálfu erfiðari en áður. í öðru lagi hafa Þjóðverjar nú getað treyst víglinu sína í Rússlandi. Hafa nazistar með því afstýrt mjög alvarlegu áfalli, í bráð að minsta kosti. Þýzkt her- lið sækir nú þar svo hart á, að Rússar gera lítið betur en að verjast. Afleiðing af þessu er, að Hitler getur nú færst i fang þriðja sumarið, að brjóta rauða herinn á bak aftur og sölsa undir sig meira af auðlindum Rússlands. Hina ægilegu sókn Rússa tókst Þjóðverjum að stöðva af því, meðal annars, hve lengi tafðist að koma Rommel út úr Afríku. Meðan bandaþjoðirnar orkuðu því ekki, þurftu nazistar ekki að óttast innrás í Evrópu að vestan, eða sunnan. Gátu þeir þ'essvegna sent ótakmarkað lið úr Vestur-Evrópu til Rússlands. Þetta nægði til þess að taflstaðan breyttist, snerist mikið til við, á vigstöðvum Rúss- lands, Þjóðverjum í hag. Að síðustu er kafbátahernaðurinn. — Hann má eflaust telja beittasta vopnið í höndum Þjóðverja. Útlitið með hann er og verður alvarlegra næstu mánuðina, en þegar það var sem verst fyrir rúmu ári síðan. Skiptapar fara vaxandi, af fréttum að dæma, og mun þó ekki meira úr gert en ástæða er til. Elmer Davis, er eftirlit hefir með upplýsingum, sem gefnar eru út í Bandaríkjunum um stríðs- reksturinn, sagði í ræðu s. I. viku, kaf- bátahernaðinn það ískyggilegasta, sem við væri að fást, og tapið af honum til- finnanlegt tvær fyrstu vikurnar í marz. Það mun einnig hafa verið kafbátahern- aðurinn, sem kom Churchill til í ræðu nýlega, að bæta einu ári við tímann, sem stríðið mundi endast og Hitler geta var- ist algers ósigurs. Hléið sem á kafbátahernaðinum varð um miðjan marzmániuð, stóð ekki lengi, þó margir ætluðu þá, að það versta væri hjá liðið. Hernaður þessara sjóskrímsla, er nú orðinn eins ákafur og fyr. Stríðið á Atlanzhafinu má heita unnið, eins langt og áhrærir öryggi, eða tilveru Bretlands. En það er ekki unnið í þeim skilningi, að bandaþjóðirnar geti hindr- unarlaust tekist sókn á hendur hvar sem er í stríðinu. .Hitler getur ekki, að dómi hernaðarfræðinga bandaþjóðanna, unnið stríðið með kafbátaskurki sínu einu, þrátt fyrir þó þeir séu hættuleg- asta vopnið, sem stendur. En hann get- ur reynt með katbátunum að verjast, ef til vill um langt skeið, með því að hindra flutninga til innrásarhers banda- þjóðanna handan við höf, verði ekki ráð fundin til að eyðileggja þá hernaðarað- ferð. Það er dómur manna í Washington, að Bretar og Bandaríkjamenn horfist í augu við svæsnari kafbáta-styrjöld, á næstu sex mánuðum, en nokkru sinni áður, og að skip, sem yfir hafði fara, verði að hafa meiri vernd herskipa, en til þessa hefir þurft. En svo skuggalegt sem þetta kann að vera, virtust sérfróðir menn um þetta mál er saman komu ný- lega i Washington á fundi, og sem bæði voru frá,Canada og Bandaríkjunum, ör- uggir í trúnni á það, að hægt væri að vinna bug á kafbátahernaðinum, en með hvaða móti, fáum við ekki í bráð að vita. SVÍARNIR ÓTTAST EKKERT EFTIRTEKTAVERÐ SAMKOMA Næstkomandi laugardag, er samkoma auglýst í Sambandskirkjunni í Winni- peg. Hún ætti að vekja athygli íslend- inga í þessum bæ og utanbæjarmanna, auðvj^tað eins, sem hér kynnu að vera staddir. Til samkomunnar efna kenn- arar íslenzka laugardagsskólans. Þátt- takendur í skemtiskránni, eru um 40 börn, sem stundað hafa nám í íslenzku á þessum vetri. Lesa þau upp, syngja og sýna leiki, tvo fyrir einn — og fer þetta , alt fram á íslenzku Auk þessa verður sýndur "vikivaka"-dans og gera börnin það einnig. Þessar samkomur laugar- dagsskólans í lok kensluársins, eru að vísu ekki nýjar, en í þetta sinn virðist um svo mikið að ræða, að kalla megi samkomuna sérstakan viðburð, og vild- um því vekja athygli sem flestra á henni. Það er fátt skemtilegra fyrir okkur eldra fólkið, en að hlýða á börn hér flytja.mál sitt á íslenzku, og það er á sama tíma nokkurhvöt fyrir þau íslenzku börn, sem ekki hafa tekið þátt í náminu, að sjá hvað þarna fer fram og kynnast með því hinu lofsamlega starfi skólans. Þau geta fyrir það eitt sannfærst um gildi þess. Vér viljUm því minna bæði yngri og eldri á þessa samkomu og vonumst til, að þeir sem fá því viðkomið sæki hana. Hér er um eitt hið mikilsverðasta og hugum-kærasta þjóðræknisstarf að ræða, sem með höndum er haft, og á skilið almenna og víðtæka þátttöku ís- lendinga. Allur sannleikur er mikilsverður; bit- ur gagnrýni getur verið þörf, þegar hún bendir á villur og skerpir dómgreindina. Sá sem bætir bókmentasmekk almenn- ings, er velgerðarmaður þjóðfélagsins. Johnson Ef rótt er gáð að, lærum við mest af þeim bókum, sem við getum ekki gagn- rýnt. Höfundur bókar, sem eg er fær um að dæma, verður að læra af mér. Goethe • Ef að eg er ekki rýninn, þá er eg ekki neitt. Shakspeare Svíiþjóð er orðin að lítilli sérstakri eyju, sem "vinsamlegir óvinir", þjóðinni ógeðfeldir, umlykja á allar hliðar. Og jafnvel þótt hún taki ekki þátt í stríðinu, eru merki þess þó hvarvetna auðsæ. Hernaðarloftför svifa yfir höllum Stokk- hólms, stórir eldiviðar-hlaðar óprýða hinar skrautlegu götur; loftárása-skýli skemma hina fögru lystigarða. 1 bæj- unum á Skáni glarnra gluggarúður af loftþrýstihgi frá árásum yfir Danmörk; og fallbyssuskotin í Noregi bergmála í fjalldölum Mið-Svíþjóðar. Opinberlega gefur stjórnin í skyn, að þjóðin muni ekki dragast inn í stríðið; en alt er þó búið undir hreystilega vörn, ef á þarf að halda. Þjóðin elskar land sitt. Hver Svái finnur, að hann á land sem vert sé að unna og verja; að það er hans eigið land, að þar hafa forfeður hans búið, máske um 2000 ára skeið; og þar hefir landamerkjaMnan haldist ó- breytt öldum saman. Hlutleysisstefna Svíþjóðar er ekkert nýtt fyrirrbigði. Það hefir verið hennar stefna í full 125 ár, að búa í friði við allar þjóðir, stærri og smærri. Á þessum tímum er hún reiðubúin til að verja hlut- leysi sitt, með öllum sínum herafla. For- ystumenn hennar hafa þráfaldlega tekið það skýrt fram, að hún muni berjast gegn hverri ofbeldisþjóð sem ógni frelsi hennar og þingstjórnar-skipulagi. Og Svíar geta barist. Vitanlega má ekki ljósta upp hermálaleyndardómum, en eftir nokkurra vikna nákvæma at- hugun, hefi eg sann'færst um, að Svíþjóð er viðbúin að berjast hraustlega gegn hverjum sem ræðst á hana. Hver ófatl- aður maður, milli 20 og 47 ára, er reiðu- búinn að ganga á vígvöll; og skýrslurnar sýna að 95% af drengjum þeim sem kallaðir eru til heræfinga, eru líkamlega fullhraustir. Þessi frábærlega háa tala bendir á, að feður þeirra og mæður hafi lifað starfsömu og reglubundnu liferni. Frá barnæsku venst því nær hver Svíi við skíðaferðir, sund, hlaup og aðrar íþróttir, undir beru lofti. Til að öðlast "fullfærra merkið" fyrir skíðaför, verð- ur umsækjandi að fara 18 mílna vega- lengd á 3. klukkust. og 15 mínútum; og tugir þúsunda af Svíum geta leyst þá þraut. Að sænski herinn sé þolinn, sést glögt af athöfnum "vetrarhersins", sem stundaði æfingar, svo mánuðum skifti, í skógum norður í landi, þar sem veðurlag var sem oftast fyrir neðan núll; og var ekki getið um að nokkurn hefði kalið. Herliðið hefir verið vandlega æft í þeirri orustu-aðferð sem landslag Sví- þjóðar útheimtir. Að nota sem bezt hin ótal-mörgu stöðuvötn, hæðir og þétta skóga; hafa Svíar fundið upp sína eigin hernaðaraðferð, sem ætti að auka afl þeirra, að minsta kosti um helming, gegn þeim óvinum sem ekki eru þaulkunnugir í landinu. Herinn er vel búinn. Svíar framleiða nú nægilega mikið af alls konar hergögnum handa öllum sínum liðsafla. Þeir smíða loftför, skriðdreka, fallbyssur, kafbáta og önnur herskip. Út- gjöld til hervarna, á þessu ári, munu nema um 200 miljón dollara; er það 16 sinnum meira en eytt var til þeirra árið 1939. Að baki hernum stendur heima-vörð- urinn vel æfður og vel vopnum búinn. Riffilklúbbarnir sem kenna skotfimi, og njóta styrks frá stjórninni, hafa yfir 300,000 meðlimi; og þeir handleika fleiri skotvopn en riffla eina. Borgir Svíþjóð- ar eru eins vel búnar undir árás úr lofti, eins og England víðast hvar er. Full 100,000 manna eru æfðir loftárása-verð- ir; 800,000 konur hafa æft sig í að fara með sjúkravagna, hjúkrunarstörf og fyrstu aðgerðir við særða menn. Loft- varnamenn hafa skotið niður yfir 100 loftför, sem lítilsvirtu hlutleysi Svíþjóð- ar. Þjóðin er fast-ákveðin í því, að gefast aldrei upp. Heiminum brá við, þegar Per Albin Hanson,' forsætisráðherra, skýrði þinginu frá hinni óafturkallan- legu skipun, sem hernum hefði verið gefin: "Foringjum og liðsmönnum hefir verið tilkynt, að ef ráðist er inn í landið, eigi þeir að berjast og halda áfram að berjast, hvað se;m skeður. Þeir eiga engan gaum að gefa þeim fyrirskipunum sem bjóða iþeim að hætta að skjóta, hvaðan sem þær koma, svo lengi sem ó- vinaliðið er á sænskri lóð. Hver skip- yn sem býður þeim að gefast upp, er sviksamleg." Þannig gerir Hanson vara- ir gegn fimtudeildar-mönnum, sem kynnu að hrifsa skeyta-stöðv- ar, og einnig gerir hann það til varúðar, ef hann sjálfur kynni að deyja, eða verða fangaður, | og innrásarherinn reyni að nota einhvern "quisling" i hans1 stað. I i Vegna þess að viðskifti við aðrar þjóðir en möndulþjóðirn- ar eru því nær engin, verða Svíar nú að fara margra vöru- tegunda á mis; þar á meðal kola og gasolíu. En þeir hafa! leitað í skóga sína sér til bjarg' i ar. Þeir hita upp borgir sínar( með viði — og hita þær vel upp. Gasframleiðslu-áhöld, erl brenna viðarkolum, eða jafnvel i algengum viði, hafa þeir sett í vélavagna sína. Á einni min- útu má kveikja upp í ofninum og renna af stað; og vagnarnir geta farið uim 40 mílur á kl.- stund, við það eldsneyti. Þess konar gas kostar %iinna en gasolía á. friðartíma; og marg- ir vagnar, einkum þó flutnings- vagnar bænda, munu ekki nota gasoliu aftur, þegar stríðinu Iýkur. Þjóðdrykkur Svíanna "áka- vít", er nú búinn til úr "cellu- lose"-sykri, í stað þess, að hann var áður búinn til úr korni og kartöflum. Og svo lítur út, sem naut, hestar, sauðir og geitur geti þrifist á tættu "cel- lulose"; en mjólk úr þeim kúm, sem fóðraðar enu á þvi, er ekki sem bezt. Vörur hafa nokkuð hækkað í verði, vegna innflutnings-örð- ugleika; en verkalaun hafa hækkað a^5 sama skapi. Þjóð- in er stjórn sinni samhent í því, að sporna við verðhækkun; hún ber þunga skatta og hefir sætt sig við, að látá fastsetja verðlag á ýmsum nauðsynja- vörum. Jafnvel bændurnir þola möglunarlaust að lækkað sé verð á þeirra framleiðslu, svo sem korni og kartöflum; þeir álíta það sem "sinn skerf til þess að þjóðinni megi vegna vel". Stjórnin hefir dregið úr hlutafjár-ágóða og gefið út strangar verðlags-fyrirskipan- ir; einskonar "quid pro quo" fyrir það sem bændurnir leggja í sölurnar. Jafnvel þótt 70% af matvöru sé skamtað, hefir þjóðin svo nægilega fæðu, að hún hefir fengið meira næringargildi en alment er talið nauðsynlegt. Aðalefni fæðunnar eru þó kar- töflur; þær eru að miklu leyti notaðar í stað hverfcrbrauðs. En eftir lögunum, má ekki afhýða þær áður en þær eru soðnar. Hið athugula, alvörugefna þjóðþing eyðir mörgum stund- um til að ræða um kartöflurn- ar; og skipa fyrir um verðlag þeirra, útbýtingu o. s. frv. — Hörgull mikill er á tóbaki. En Svíþjóð hlaut nýlega óvænta hamingju, er hún fékk mikinn forða af sígarettum, frá Þýzka- landi. I bjartsýni sinni höfðu Þjóðverjar merkt þær "Cairo"; en Rommel hepnaðist ekki að leggja Egyptaland undir sig; og var því öllum þeim forða kastað til Svianna. Það hefði verið of óviðfeldið að selja "Cairo"-sígarettur í Berlín. Jafnframt því, að reyna að sjá sínum eigin hag borgið, í öngþveiti heimsins, hefir Sví- þjóð einnig kappkostað að láta nágrönnum sínum sem mesta hjálp í té. Hún hefir opnað landamæri sín, hjörtu og heim- ili fyrir 30 þúsundum veiklaðra og hungraðra finskra barna; og hjúkrað þeim svo að þau næðu fullri heilsu. Um tölu norskra flóttamanna er ekki kunnugt; en gizkað er á, að þeir muni vera um 10,000. — Sænska rauðakross-félagið bauðst til að finna heimili handa fjölmörgum norskum börnum; en Þjóðverjar vildu ekki leyfa það. Svíþjóð hefir orðið griðastaður fyrir fjölda af Litháum, Latviönum, Eist- lendingum, Dönum og Hollend- ingum, sem komust undan þeg- ar Þjóðverjar og Rússar réðust inn í lönd þeirra. Stjórnin, sem táknar höfuð Svíþjóðar, er hlutlaus; en hjarta hennar tilheyrir þjóð- inni. Og ef hjartaslög þjóðar- innar allrar væru talin, myndi koma í ljós, að minsta kosti 95% af þeim — flestir Svíar segja þó 99% — slá örara við hvern sigur sém bandaþjóðirn- ar vinna, Margir finna að frelsið, jafnvel frelsi annara, er þess virði að barist sé fyrir því. Það sem stjórnin leggur mest kapp á, er að forða landi sfnu frá þeim hörmungum, sem saim- fara yrðu innrás Þjóðverja. Þó er hún fyllilega hreinskilin í hegðun sinni gagnvart sínum stóru, stríðandi bræðraþjóðum, Þýzkalandi og Rússlandi. Báð- ar þær þjóðir hafa vænt Sví- þjóð um óvingjarnlega afstöðu. Sálarástand striðsþjóða er á- valt hið sama: Hver sem ekki er með mér, er á móti mér. Svíþjóð stendur þó stöðug í samhug sínum imeð Finnlandi og Noregi; og aðdáun sinni á þingræðisþjóðunum. Um Finn- land hefir Gunter, utanríkis- ráðherra, sagt: "Svíþjóð er ó- metanlegur hagur að frjálsu Finnlandi, í sambandi við hin norrænu löndin." Þó hefir hann verið berorðari Noregi viðkom- andi: "Allri sænsku þjóðinni hafa gengið til hjarta, þær at- hafnir sem þar hafa verið framdar; athafnir sem ei-u gagnstæðar þeim hugmyndum sem íbúar Norðurlanda gera sér um réttvísi og velsæmi; jafnvel þó Þjóðverjar telji til þess knýjandi nauðsynjar, vegna stríðsins." Varla líður svo dagur, að utanrikis-ráðherranum berist ekki kærur frá þýzka sendi- herranum um, að eín eða önnur ráðstöfun sé þeim óvinveitt. Jafnvel Berlínar-blöðin góluðu hátt þegar Reader's Digest var gefin út á sænsku. En Svíar gáfu því engan gaum. Blöð þeirra vilja vera sanngjörn og hlutlaus; jafnvel þótt hrein- skilni þeirra geri stundum út- breiðslu-stofu ' Göbbels örvita. Ritskoðun er þar engin; ekki heldur í greinum erlendra iréttaritara. Þykir þeim því auðveldara að safna fréttum í Stokkhólmi, en á nokkrum öðr- um stað í Evrópu. Jafnvel á yfirstandandi hættutíma, felst afstaða Sví- j þjóðar í hinu gamla, stjórn- mála-spakmæli: "Landið er I gott ef þjóðinni leyfist að segja, l að stjórnin sé vond." Og enn í , dag hefir sænska þjóðin þann i rétt. Stjórnmálamenn og blaða- I menn hafa einnig rétt og hug- , dirfsku til að segja, að naz- i ismi, fasismi, kommúnismi og I alt sem innifelst í þeim hug- I tökum, sé ekki í samræmi við I þeirra hugmyndir um réttvisi o,g velsæmi.—Úr Reader's Dig. B. Dagga: Hann Kalli er hrein- asti engill. Hann er svo kurteis og hugsunarsamur. Magga: Hvernig veistu það? Dagga: Hann tók ofan um leið og hann kysti mig! * # • * Hjúkrunarkonan:, Þú hefir læknað sjúklinginn. Hvaða á- hyggjur hefirðu þá við að striða? Leeknirinn: Eg veit nefnilega ekki hvert meðala minna lækn- aði hann! * * * Jón: Heyrðu. Hefirðu tekið eftir því, hvað konurnar lækka róminn þegar þær biðja um eitthvað? Björn: Já! En hefirðu tekið eftir því, hvað þær hækka róm- inn ef þær fá það ekki? BORGIÐ HEIMSKRINGLU— þvf gleymd er goldin skuld
Beinir tenglar