Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lögberg

og  
S M Þ M F F L
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 17 18 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30 31 . . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Lögberg

						12
LÖGBERG, FIMTUDAGINN  19.  DESEMBER  1918
l'nga kyiislóðin, af felenzku bergi brotin,
sern elst upp hér vestra, fær um jólaleytið sjálf-
sagt að heyra mikið um Sánkti Kláus, og lifir í
^oninni um að fá einhverjar gjafir frá ihonum á
jóiadaginn. V'ið, sem ólumst u]>p hinum megin
hafains, áttiim engan slíkaii gráskeggjaðan vin
til að gleðja okkur á jólunum, en hinsvegar feng-
nm við margt að heyra um jólaköttinn og jóla-
sveinatta. Margt barnið var tíðum lmuggið yfir
því, að það mundi fara í jólaköttinn — fengi
t-nga nýja flík á jólunum. Og |>á voru líka jóla-
sveinarnir engin lömb að leika sér við. Margir
niunu kannast við vísuna :
Jólasveinar einn <>g átta
ofan komtt af f.jöilunum;
í fyrrakvöld þeir fóru að hátta,
l>eir fundu hann Jón á Völlunum.
Andrés stóð þar utan gátta,
}>eir ætl'uðu' ao fœra hann tröllunum,
cii liann beiddist af þeiin sátta,
óhýrustu köllunum,
og }m var hringt ölhtm jólabjölluiiiim.
I>ó þeir séu hér taldir einungis níu, þá voru
[>eir þó vonjulega þrettán, einn fyrir hvem dag
jólanna. Þeir vom synir Grýlu og Leppa-
Lúða; aðrir segja þó, að Grýla'hafí átt þá áður
en hún giftigt, en ekki er föðursins þá getið.
höfðu þeir allir samkvæmt því, sem þeir
helzt lögðu fyrir sííí, svo sem Gluggagægir, Aska
sleikir, Kétkrókur, Kertasriíkir o. s. frv. t>essi
nöfn ]>eirra eru þó auðsjáanöega ttng, en sögnin
um jólasveinana  er  sjélfsagt  allgömui, því að
þeir koma fyrir í norskum þjóðsögum; setja
rnenii þar mat fyrir þó á kvöldin, annars gjöra
þeir einhvern óskundit; en ekki má leggja neitt
í kross fyrir þá, því að þeir eru hundheiðnir, eins
<>g sjá má líka af vísnnni hérna á undan, að þeir
þola ekki klukknahljóð.
Aiíiiars stendur sögnin um jólasveinaria í
siimbandi við aðra þjóðtrá, sem alntenn er á Is-
landi og enda víðar; á sú trú djúpar rætur. Það
þarí ekki lengi a<5 lesa þjóðsögurnar okkar til
þess að komast ;tð ritun uni, að það mun vera
meiri reimleiki um jólaleytið en á nokkrum öðr-
um tíma ársins. Fyrst og fremst voru álfarnir
þá á sveimi og héldu samkomur, veizlur og
danea, og ekki var gott að vera á þeirra leið —
einktim ef þeim var eittlivað gjört á móti skapi.
Húsbœndnr og heimilisfólk reyndu því að búa
scra bezt í haginn fyrir )>á, er þeir komu á að-
fangadagskvöldið; eftir að búið var að þvo og
sópa allan bæinn, gekk húsmóðirin stundum í
kring og sagði: "Veri þeir, sem vera vilja;
komi þeir sem koma vilja; fari þeir, sem fara
vilja, mér og íiiínum að meinalausu." Verri við-
ureigmar en álfarnir vortt þó afturgöngurnar og
tröllin, sem voru á ferli um jóUn. Það var erf-
itt að gjöra þeim nokkuð til geðs, því að þau
voru jafnan illviljuð mönnunum. Það var ekk-
ert gaman að vera aleinn heima á aðfangadags-
kvöldið, þegar hitt fólkið var gengið til tíða,
enda urðu þeir, gera þá gættu bús og bæjar, ein-
att vitstola eða hurfu með húð og hári. Einstak-
ir ofurhugar eða ráðsnjallir menn gátu staðist
aðsóknina og ráðið bót á þessu fargani. Hve
namlar þessar þjóðsögur séu, verður ekki sagt
með vissu; þær eru flestar færðar í letur á nítj-
;mdu öld, en þó eru þær auðvitað miklu eldri og
hafa lifað á vörum þjóðarinnar sjálfsagt um
marga mannsaldra.
Það er nú nokkuð undarlegt, að þessar ó~
freskjnr sknli að vera að ónáða mennina einmitt
á jólahátíðinni, þegar samkvæmt kenningum
kirkjunnar er friður á jörðu og Guðs velþóknun
yfir mönnunum. Það lætur því að Hkindum, að
]>essar sagnir séu eldri en kristnin, og eigi ræt-
ur sínar að rek.ja til heiðninnar. Enda má
finna þess getið í fslendinga sögum, að líkt bar
við þú. Reyndar eru flestar sögurnar ritaðar á
12. og 13. öld, er landið hafði verið kristið um
nokkurn tíma; en atburðirnir, sem þær skýra
frá, eru þó flestir úr heiðni eða þá næstu árum
eftir kristnitökuriii. f mörgum þeirra er getið
aðsókna um jólaleytið. Þarf ekki annað en að
minna á Glárn og smalamennina á Þórhallsstöð-
um o g dranginii á Sandhaugum í Bárðardal, er
(irettir kom fyrir. f Flóamannasögu er sagt
í'rá því, að veturinn, sem ÞorgilsOrrabeinstjúpi
hafðist við á austurströnd Grænlands, komu ó-
vættir til hans um jólin og drápu og ærðu suma
ni' mönnum hans. Fleiri dæmi mætti nefna.
Reimleikarnir eru ávalt verstir í skamdeginu,
eða um háveturinn, þegar dagurinn er stuttur,
en nóttin löng; hinsvegar gætir þeirra lftið eða
minna á sumrin, og einkum á vorin. Myrkrið
hefir altaf verið manna fjandi.
Jólanafnið er úr heiðni, þó ekki ætti það við
hátíð á alveg aazna tíma sem kristnu jólin. Upp-
runi orðsins er óljós, en það er til líka í gotnesku
og engilsaxnesku.    Að líkindum var það fyrst
notað um það tíinabil, sem vér nú köllum desem-
ber og janúar, líkt og nránaðarheitið ÝJír í ís-
lenzku,  enda er  ]>að  sama orðið.    Síðan hefir
|->að sérstaklega verið viðhaft um heiðna hátíð,
sem haldin var á ]>ví tímabili, og ýmist var köll-
itð miðsvetrarblót eða ÞorraWót. Þegar kristn-
in kom á Norðurlönd, var sú hátíð færð aftur um
2—*'$ vikur, og varð ]>á hin kristnu jól, sem síðan
hafa  haldin  verið   25.   desember.      Þau  hafa
varðveitt ýmsar inenjar  fornu heiðnu hátíðar-
innar, og reitnleikasögurnar eiga líklega þang-
;tð netur sínar að rekja.    l»að liggur því nærri
i:ð spyrja:     lívers kyns var þetta Miðsivetrar-
l>lótf    Iiver  var  þýðing  þess!    íif við  getum
svarað   þeim   spurningum, gætum við  líklega
fttndið ðkýringn á upprnna reimleikasagnanna.
Kn því miðnr vitum við sáralítið um Miðsvetrar-
blótið.    Eins og kurinugt er, voru árlega þrjár
siórhátrðir haldnar í heiðni:    Um vetur nætur
(í niiðjurn október), haustboð til að fagna vetri,
og byrjaði ]>á árið hjá forfeðram okkar; na>st
korn Miðsvetrarblótið. sein líkii er kallað jól,
jólaboð, jólaveizla og jóladi-ykkja ; var það hatd-
ið ttni iniðjan janúar, eða í byrjun Þorra, "til
triðar og vetrarfars góðs" eða til "árs og frið-
ar"; ennfremur var haldið sumanblót, en á
livaða tíma er óvíst. óefað var misvetrarblót-
ið aðalhátíðiit, en ekki er víst að það hafi um öll
Xorðurlörifl verið haldið á alveg sama títna.
CJin eitt skeið var þáð skoðun manna, og er
það ef til viil sumra enn, að sú hátíð hafi verið
haldin til þe,ss að fagna lengd sólargangsins,
l'ugna birtnnni og l.jósinu, og þvddumenn þá orð-
ið jól sem sainstofna við hjól, og merkti það, að
þá snerist tímans eða sólarinnar hjól; en það
nær engri átt. t>ó studdist sií skoðun við ýmis-
legt iinriað en |rá merkingu orðsins. (íríski
sagnaritarinn Prokopius frá Cæsarea, sem lifði
á 6. öld, segir frá ]>ví í Gotasögu sinni að norður í
Skandínavíti fagni nienn afturkomu sólarinnar,
með urikilli hátíð, og gefnr hann lýsingu á þeirri
hátíð, eftir því sem Skandinavar skýr-ðu honum
frá. Lýsingin, ef lnin er annars rétt, getur þó
varla átt við neina hátíð meðal Skandínavii
sjálfra, heldur ef til vill meðal P^inna og Lappa.
Það er og eitt atriði, sem getur rnælt með því, að
miðsvetrarblótið'hafi verið einskonar ljósshátíð,
en ]>iið er tíminn, sein það var haldið á. Að vísu
mitndum við líklega halda sb'ka hátíð um sól-
hvörfin, jafnskjótt og daginn fer að leng.ja. Bn
þess var ekki að vænta, að hinir fornn Skandín-
avar í grárri heiðni gœtu iikveðið tímann svo ná-
kvæmlega þeir miimt hafa haldið hana þegar
þeir urðu þess veiitlega varir að daginn viir far-
ið að leng.ja, og það er einmitt um miðjan janú-
ar. Að öðrn leyti er fátt, sem styðitr þessa skoð
un, enda munu nú fáir hallast að henni. llins-
vegar hetfir fyrir nokkram árnm danski þjóð-
sagnafræðingurinn II. V. Feilberg kom fram
með ]>á tilgátn, iið misvetritrblótið hafi alls ekki
verlð ljóshátíð. heldur megi öllu heldnr segja að
'það hafi verið myrkurhátíð. Sú tilgáta, ef hún
reyndist sönn, ga-ti gefið skýringn um uppruna
jólarehnieikanna. Feilberg'hefir rannsakað og
borið sarnan allar þær sagnir, sem snerta jólin,
og finna má á Norðurl'öndum og enda víðar um
heirn, því að það er trá manna. víðast hvar í Ev-
rópu, að draugar og yfirnáttúrlegar verar séu á
kreiki um miðjan veturinn. Margt ber hann þar
i'ram, sem styrkir tilgátu hans. Auk sagnanna
frá. íslandi, sem þegar hefir verið^vikið að, má
geta t. d. Ásgarðsreiðarinnar í Noregi, þegar
bópar anda riðu í loftinu um jólaleytið, tryllir
skepnur og tekur stnndum menn og etur jafnvel
mat, sem fvrir þá er settur. í Svíþjóð var það
forðnm venja, að menn tóku stundum heit böð í
baðstofum á jólakvöldið, og er þeir höfðu baðast,
héldu þeir áfram að kynda, þvr að menn trúðu
því, að þá }>yrftu sálir framliðinna Hka að baða
sig. Heimilisfólkið lá í hálmi á gólfinn, en lét
rúmin standa upp reidd, því að menn þóttust
vita, að hinir dauðu mundu vitja þeirra og hvíl-
ast þar. Matur var og framreiddur og látinn
standa á borðum alla nóttina. Almenn trú hef-
ir það líka verið á Islandi og annarsstaðar, að
hinar dauðu risu úr gröfum sínum á .jólanóttina
og gengju í kirkju, en ekki var það fyrir neina
lifandi vera að tiætta sér á þann fund.
Feilbergnyggur að miðsvetrablótið toafi að-
aflega verið haldið til þess að friða og blíðka sál-
ir framliðinna og aðra anda og yfirnáttúrlegar
kynjaverar, og gjörá sér þær þannig vinveittar
eða að  minsta kosti óskaðlegar.-   Hátíðin hafi
verið nokkuð lík þeirri, sem í kaþólskum sið er
kölluð Allra sálna messa.    Myrkrið og dranginn
um miðveturinn gjörir menn dapra og þung-
Ivnda, og  ]>á búast menn við öllu ill'u; því var
nauðsynlegt að styrkja sig og gleðja, og jafn
framt   færa goðunum  dýrar fórnir.    Þess  er
ennfremur að gæta, að Snorri Sturluson segir í,
Vnglingasögu, að að miðjum vetri skyldi blóta
til gróðrar.    f snöggu bragði vnrðist það liggjit
nokkuð fjarri að blóta til gróðrar, þegar öll nátt-
r'ii-an er frosin og köld og sýni lítið lífsmark. En
þegar- þetta er nánar athugað, er það ekki svo
f jarstætt og getur komið heim við tilgátu Feil-
bergs.    Dauðir menn gengu samkvæmt fornu
trúnni í holt og hæðir og Hfðu þar, álfar bjuggu
i hólum og kletturn, og tröll, dvergar og aðrar
slíkar vættir bjuggu í jörðinni.    Gróður jarðar-
innar gat því verið undir þeim komirrn, og það
var því gott að vingast við þær.   Það má auð-
\itað leggja of rnikla áherzlu á þetta, en athuga-
vert er það, og getur gjört rnargt skiljanlegt.
sem annars er óljóet. En eitthvað þessu líkt er
ástæðan til þess að við jólin, sem nú er ljósshá-
tíð og fæðingarhátíð Krists, loðir eða hefir alt
til þessa loðað hjátrú heiðninnar og aðsóknir
myrkraveranna, sem menn forðum trúðu á.
I'itð er líka óefað að kristnu jólin hafa varð-
veitt ýmsar venjur, sem tíðkaðar vora á heiðn-
t^m hátíðum Rómverja, sem kallaðar voru Satur-
nalia og Kalendæ Januariæ, og hakinar voru um
mánaðamótin desember og janúar. Fæðingar-
dagur Krists er sem sé ókunnur, og í hinni
fyrstu kristni héklu merin ýmsa daga í minningu
hans; algengust var þó epifaniu-hátrðin, sem nú
er kölluðþrottándi, og var sá dagur helgirr hald-
inn sem skírnardagur Krists eða andlegur fæð-
ingardagnr hans. Loks tók kirkjan á Vestur-
löndum uj>]> 25. desember, sem fæðingar- eða af-
mælishátíð Jesú Krists, og breiddist sá siður
iijótt um alla kristnina; armenska kirkjan mun
þó halda annan dag helgan í minningn þess enn.
Binn af þeim siðum, sem rekja má til róm-
verskn hátíðanna, er getið var, og enn loðir við
jólin, eru jólagjafirnar. Sumar þeirra era bein-
línis komnar frá þessnm hátíðtim, en auðvitað
hefir siðurinn tekið ýmsum breytingum, eftir
]>ví, sem til hagaði í hverju landi. t heiðni áttu
sb'kar jólagjafir sér stað, því að í Egilssögu er
þesa getið, að Arinbjörn hersir gaf Agli jóla-
gjafir. Piiríkur jarl Ilákonarson gaf mönnum
sínum jólagjafir á áttundadegi jóla (nýársdag).
Ólafur flelgi hafði sama sið. I, Noregi urðu
jólagjafir til konungsins kvöð, sem lögleidd var
;i dögum Sveins Alfífusonar, en þær voru brátt
aftur úr lögum aumdar. Frá ýmsum löndum
mætti nefna jólagjafir urn allar aldir, og sumar
þeirra tnundu oss þykja kynlegar nú; en það er
ekki tími til að fara frekiir út í |>að mál hér.
Gjafirnar voru mestmegnis gefirar af yfinnönn-
iíiii til undirmanna, eða vinir og ættingjar skift-
ust á gjöfum. Þess skal ennfremur getið, að
gjafir til baniii á jólunum fóru efcki að tíðkast
fyrr en á \6 öld, og hefir sá siður Hklega verið
l'ærður til jólanna frá öðram hátíðum, því að áð-
ur var það siður að veita börnum gjafir á ýms-
um dýiiingadögurn, svo sem Marteinsmessu
(10. nóvbr.), Nikulásmessu (5. des.) og Lúsíu-
messu (12. des.), og voruhinir helgu menn taldir
gefendurnir; þaðan er auðvitaðrunninn Sánkta
Kláus (St. Nikulás), sem g-ætir svo mikils meðal
riiskumælandi þjóða á jólunum.
í Sambandi við jólagjafir til banianna á vel
við að segja nokkur orð um jólatréð, sem nú er
orðið aJment nálega um allan heim, þó það eigi
ekki langa sögn. Fftir því, sem næst verður
komist er það upprunalega þýzkur siður og hefir
breiðst út á Þýzkalandi. Jólatrés er fyrst getið
í Strassborg árið 1605 og úr því er þess getið við
og við hjá öðrurn héruðum landsins. Til Norð-
urlanda barst siðurinn í byrjun mtjándu aldar;
þess er fyrst getið þá r Kaupmarmahöfn á þýzk-
um heimilum þar, en fljótt tóku Danir sjálfir það
upp. Arið 1K40 giftist Viktoría drotning prinz
Alhert af Saxen-Kóburg og flutti <hann jólatréð
ti! ensku hirðarinnar og innleiddi það þannig á
Knglandi, en sagt er að þess gæti lítið enn þá á
Skotlandi og trlandi. Til Ameríku hefir siður-
inn lfklega borist fyrst með þýzkum innflytjend-
nni, og á seinni tímum sjálfsagt líka frá öðrum
löndum, en nti er .jólatréð eitt með allra aimenn-
ustu jólasiðum hér í landi. Þó nú þannig saga
jólatrésins verði ekki rakin rneð vissu lengra
aftur í tírnann en til 17. aldar, þá er það þó víst
rannið frá miklu eldri siðurn, sem ekki er svo
auðvelt að gera sér skýra grein fyrir. Bak við
það Hggja sjálfsagt fornir fórnarsiðir, helgi-
sagnir og annað þess konar. Líklega stendur
það að einhverju léyti í sambandi við helgisög-
taia um lífstréð og um upprana krossins, sem
kom austan að með krossfarendum og breiddist
um alla Norðurálfuna á 13. öldinni og þá var
þýdd á íslenzku, sem sjá má í "Heilagra manna
sögum." Aðrar fleiri sagnir koma og þar til
greina beinlínis og óbeinlínis; yrði of langt mál
að fara frekar út í þá sálma hér. En þetta mun
geta sýnt mönnum, að jólasiðir vorra tíma era
na>sta samsettir og víða að komnir.
lialldór Hermannsson.
Hugleiðingar Svövu og Sigríðar.
Sumarkvöld á fslandi.
Sigríður í HHð var að hugsa um sólsetrið
þar sern hún sat við gluggann í daglegu stofunni
sinni, og horfði á hinstu geisla kvöldsólarinnar,
sem stöfuðu svo fagurlega í fjörðinn, sem þetta
kvöld lá spegilsléttur og lygn; hún gat ekki haft
iiugun af þessari fögra sjón, né í huganum Iátið
vera að bera hana saman við hið mikla óviður og
brimgný. sem verið hafði að morgni þess sama
dags.    Ilvílíkur inunur!
"Um hvað ert þú að hugsa, Sigríður mín",
•;ði Sviifit æskuvina Sigrrðar, sem í þessu tók
eftir ]>\í að Sigríður hafði látið saumana falla í
kjöl'tu sírra, og horfði blíðlegu bláu augunum sín-
mi) stöðugt, út um glöggarm.
"Eg er að hngsa um ]>essa dýrlegu sjón,
sólsetrið í kvöld. Mér finst þetta kveld svo ó-
venjulega fagurt, Svafa. Ef til vill kemur það
aí ]>ví að eg finn svo mikið til hvaða munur er á
veðrinu nú eða r morgun,þá hvein stormurinn og
óveðrið og öldugangurinn var svo mikill, að mér
l'anst um tíma að það vera reiðubúið að eyði-
ieggja alt, en það varð að eins til að gjöra blóm
og engi og jafnvel sjóinn enn fegurri; blómin
horfa iiú hrein og þróttmikil á móti sólarylnum,
og öll virðist jörðin brosa, og bera þess vott, að
þetta mikla regi) og stormur hafi losað hana við
ryk og dranga, sern þurfti að fara. Getur maður
ekki ósjáU'rátt borið mannlífið saman við svona
stundir, Svafa mín kæra? Lifir manneskjan ekki
oft sírrar fegurstu lífsistundir eftir að hafa þolað
erfiðleika og stormaköst Hfsins í ríkum mæli,
ef hún hefir getað staðist storminn með þeirri
öniggu trú að einn öflugasti þáttur lífsins innist
(it sem komið er, gegnum reynslu og erviðleika.
Hugsum okkur blómirr. Fá munu þau sem þola
eintómt sólskin án ]>ess að skrælna. Eins er með
okkur mennina, fáir munu þeir, Hklega engir
enn ]>á til, sem þola eintómt cftirlæti, án þess að
tapa ekki einhverri af sínum fegurstu dygðum.
Mun <>kki oft vanta meðlíðan með því, sem bágt
á hjá þeim, sem enga erfiðleika þekkir? Og
sæmilega notkun tímans sér og öðram til
gagns?"
"En Sigríður mín ka-ra, það'er Hka fjöldi
blóma sern brotna niður í hagl- og regnstormum,
og rnörg er líka manneskjan á hinum mörgu svið-
um mannlífsiirs, sem verður undir í baráttunni,
þegar mótgangsstonnarnir æða og mæðubárarn-
ar rísa hver eftir aðra."
"Áreiðanlegt er það, Svafa mín, að sílkt
kemur oft fyrir. Kn er það ekki af því að trúin
á það góða er ei nógu sterk, og maður biður ei
guð nógu oft og vel að gefa að maður skilji og
t'iurri að hann er líka með í storminum, með því
cjiia rnóti getur maður þolað og sigrað erfiðleik-
ana, og að þeim loknum tekið undir með gamla
skáldinu og sagt:
'' Nú hef eg niiklu nieiri trú
og meira þrtek að stríða."
Pjg held að eitt mesta skilyrðið fyrir ]>ví að
manni Hði vel sé að leita að því góða í sjálfum
sér og öðram, hlúa að því eftir megni, og trúa
því að hægt sé að komast hjá m.jög mörgu af því
misjafna ef maður leggi sig fram um það. Og
irm fram alt að biðja guð rneð öruggri von að
styrkja þ;i trú iið það góða sigri
að lokum Ef maður gjörir alt
sem hægt er til þess að vera
glaður og hughraustur, jafnvel
þótt á sumum tímum þurfi oft
að brosa gegnum tárin. Arang-
urinn af því er Hkt og að vökva
stöðugt blómið í o-lugganum og
láta það njóta sólar, ef blómið
væri að eins vökvað og svo sett
í myrkur og kulda mtindi það
bráðlega deyja, eins er rneð bæn
ina, hún er ein bezt svölun
mannshjartans ef hún er bljúg
bæn til guðs með öraggri trú á
er fhægt að benda á nútíðarhu'g-
myndir manna um s>mitianda sjúk
dóma, nútíðarmeðferð á sárum,
og þær f naimif arir, sem hinar end-
urbættu aðferðir hafa haft í för
með sér í sáralækningum, og til-
r&uni rþær, som gjörðar hafa
verið í þá átt að nota blóðvökva
sem meðal í ýmsuimisjúkdómstil-
felluim (serum therapy).
pegar menn fengu einu sinni
réttan skiininig á eðli satnittandi
sjúkdóma yf ir höfuð, þá opnaðist
um leið vegur ti! iþess að afstýra
útbreiðslu þeirra.    Eitt læknis-
sigur hins góða. Og þegar eg fræðinnar gofugaista innlegg til
horfi nú á fegurð, kyrð og ynd-, mamntlegrar velferðar á síðustu
isleik náttúrurmar í kvöld, á eg tímuan hefir verið útbreiðsla
enga ósk ríkari í huga mínum þekkingar í heilsufræðisilegutm
en ]>á, að öll síðustu æfikv^öld greinum. Menm hafa lært, að
okkar manrianna barrra mættu með ti™ að viðhafa heflsufræðis-
verða eins fögur og kyrlát eins te&w reglur, er ihægt að burt-
og þetta kvöld, og með eins ó-! rý™* oIlum drepsóttuu á þeim
ækum merkjum um sigur hins svæðuim, sem Iheilsufræðisilegum
baráttu okkar gegnum raglum er grandgæfilega fratm-
fylgt.    Svartidauði   þekkist nú
góða
lífið
"Ó, þá væri gaman að lifa,
Sigríður rníir! Rn ^etur það
nokkurntíma orðiðf"
" Jú, það getur orðið", sagði
Sigríður með óbilandi sannfær-
'm.írarhl.ióm í röddinni.
"Þórdís todda".
Fáein atriði úr sögu lœknis-
fræðinnar.
Pramhald frá 9. bls.
ekki lengur r ihinum siðuðu lönd-
um heimsins. Samm er fhsegt að
segja uon gulusórtma. pótt þesö-
ar sóttir berist stöku sinnum úr
hinum miður upplýstu löndum,
þ-á ná þær aklrei neiamni veru-
!egri útbreiðslu, þar sem heilisu-
fræðissérfræðingurinn fær að
starfa ólhindraður. Eitt hið
mesta mannvirki iheiímsi'nis, Pan-
amaskurðurinn, er nú ný klárað,
manmvirki, sem muir vekja að-
dáun heiimsins um allar ókomnar
j aidir. J?að er óhætt að segia, að
I það stórvirki hefði aldrei komist
leyndardómur. Með stækkunar- ! f f ramkvaamd, ef heilsufræðmgar
glerinu fundu menm hina svo, Bandaríkiastjórnar hefðu ekki
kölluðu gerla eða bacteriur, og getað útrýmt Gulu pestmni af
gátu sannrfærst um að þessar því svæði, þar sem þetta manin-
minstu lifandi agnir, sem tilver-; virki var unnið. pvi eins lengi
an á í eigu sinni, eru orsakir'og þessi pest var iþar ríkjandi,
flestra af jþeim sjúkdómum, sem gjörði húin svo að setgja ómögu-
verða mönimuim að tjóni.               | \egt að starfrækja nokkruð iþað
Gerlar eða baoteríur ti'Iheyra fyrirtæki, sem útJheimti svo ár-
jurtaríkinu.ogeru srvosmáar, að um skiftí óbiiað starfsþrek
marg&r þeirra sjást aðeins í Ihin- ™&rg™ *"«» þúsunda manna.
um sterkustu sjónaukuim. Teg- P6**0 «*" aðeins eitt dæimi af
undir þeirra eru f jölda margar, m<>rgum, sem sýnir íhve mikið og
og stöðugt eru menn að finná göfu,£t "^k aðeins ein grehi
fleiri og fleiri tegundir. Menn læknisfræðmnar htefir unnið
eru nú komnir svo langt að vita mannkyninu til gagns. f þessu
að fjölda m'argir af hinum aJ- i samlbandi «" vert að benda áY að
gengustu sjúkdómum orsakast! ^knisfræði nútímans gjörir sitt
af því að (þessi aðskotadýr hafa j ^1^^ tn 'l7688 að kenna mömv
náð fótfestu í Irkama mannsins i "m að afs*^1* «Júkodtmum og
og néð að dafha ,þar og margfald- varðveita iheilsu manna, og legg-
ast. Vissar tegundir eiturefna | ur en«u mmni áhlerzlu á Í^*3 OT
myndast í þeim parti Kkaman® 'að ^1™41 «Júkdóminn , þegar
sem baeteríurnar hafa náð fót- jhann hefir einu ainni ^™** ser tíl
festu í, og þessi eiturefni berast í ™ms- Par ®em hfihrauð lækn-
svo inn í bilóðið, og með >ví utm |isin8 kemur aðallega frá því, að
allan lfkamann. Af iþessu stend-' kippa J llag ^' ^111 afía8(a hefir
ur siúldinBrunuim aðalhættæin. f farið« %>&¦ er 0}dú hæ^ að a»aka
sumum tilfeUum berast bacterí- tóknisstéttina yfir höfuð, að hún
urnar sjáJfar inn í blóðið og Iþá starfi af eigingjörnijm hvötum.
hefur anaður svo kaiaðá blóð- þar ^^ emS mMtS ,af ^*33^1 heffm
eitrun við að stríða. Bacteríur | ar> eins °s nu a *& sfeað> %enZur
marpfaldast með ótrúlegum ti] ^ að kama ' ™* fvrir ^h'
hraða. Bf .engin öf 1 voru til lík- j kyms "í^wtesa siúkdóma.
ama manneins, sem eyðileggja) Ein af aðalgreinum ræknis-
þesisa aðkomnu óvini. þá væri i fræðinnar er sú, sem viðvíkur
dauðinn vís nær sem Iþeir næðu I meðferð sára og lækninga ýmera
verulegri fótfestu. Einn af lærð-.meinsemdameð uppskurði. pess-
ustu bacteríufræðingum heims-ari grein hefir fleyigt meira á-
ins hefir gjört þá staðhæfingu, i fram á síðastliðnurm 50 árum, en
að ef ekkert hindraði margföld- öllum öldum imannkynsins til
unina, þá hefði ein baetería 16 'bessatáma. í erindi, er eg flutti
milj.jnir afkomendur eftir einn fyrir nokkrum tima Síðan, um
sólarhring. En sem betur fer, Lord Lister og h'fsstarf hans,
þá eru ýms öf1, sem standa á móti mintist eg nokkuð ítarlega á
viðgangi þeirra, og .þau öfl eru í ] þetta efni, og vil iþví ekki fara
líkaimanum sjálfum. Líka erimjög langt út í íþað við þetta
mjög misjafnt hve hinar ýmsu j tækifæri. Margir stórfrægir
tegundir margfaíd'ast fljótt; sum sáralæknar voru uppi á ofan-
ar þeirra margfaldast miklu ' verðri 18. öltí og fyrri helmmg
fljótar en aðrar. pegar bacterí- j 19. aldar. En starfissvið þeirra
ur ná fótfestu í líkamanum, þá j var tiltölulega takmarkað ýmsra
eru endalok þeirrar viðureignar, j orsaka vegna. Fyrst og fremst
sem þar á augabragði hefst, mest'. var öllum uppskurðum næstum ó-
undir því komið, að Mkaminn sé
í 'því ástandi að geta 'beitt mót-
stöðuvopnum sínum. Alt, sem á
einíhivern hátt veikir mótstöðu-
kraf t hans, gjörir hann móttæki-
legan   fyrir atlögum óvinanna.
bærilegar kvalir samfara. þar
sem engin aðferð þektist til þess
að deyfa tilfinningar sjúklings-
ins meðan á uppskurðinurm stóð.
petta lagaðist þegar amerískí
tannlæknirinn Morton fann að-
Stöðugt geymir líkaminn í sér j ferð til þess að srvæfa menn, svo
ýmsar bacteríur, sem eru skað-' að allur sársauki var burt tekinm
lausar, eins lengi og mótstöðu- ] mleðaff á uppskurðinum stóð.
krafturinn er nægilegur til þess j pegar þetta spor var stigið, var
að halda óvinunum í skef.ium. j tekinn í burtu einn aðal agnúinn.
En strax og mótstöðuaflið er Nú var mögulegt að fraimkvæma
minna en vant er, þá er hætta á margt það, sem áður var ómögu-
ferðum. Oft íheyrir maður til legt, þar sem hið hryliilega á-
dæmis að maður hafi fengið tær-; stand, sem uppskurði án svæf-
ingu upp úr kvefi, eða kvefið hafi inga var samfara, var burtu
snúist upp í tæringu. )?etta í numið. En þótt uppskurðurinn
kemur til af því að mótstöðuafl- \ væri afstaðinn og ha/nn hefði álit-
ið hjá þeim, sem hefir kvef, er þá, ist að hafa hepnast vel, þá var
um stundar sakir minna en vana-1 ekki aðalhættan yfirstigin. Aífa-
íega, og þá nær tæringargerill- j kyns rotnun og spilling koma oft
inn, sem maðurinn er búinn að {í sárin, sem, ef þau ekki kostuðu
bera í Jrkama sínum kanske, sjúkhnginn lífið, komst hann ta
lengi, tækifæri til þess að fróvg- heilsu aftur eftir margra vikna
¦ast og margfaldast                     j eða mánaða kvalafult stríð. Lord
Sá maður, sem heimurinn á j Lisles varð maðurinn, sem fann
mest að jbekka í þessari vísinda-1 ráðið við þessu, og hefir starf
grein læknisfræðinn'ar, er franski , hans haft svo stórkostlega þýð-
vitringurinn Pasteur. pótt bact-! ingu, að hann telst nú alment
eríur þektust fyrir hans dag, þá] einn af mestu velgjörðamönnufn
varð hann til þess að koma bact- ] mannkynsins. Skoðanir hans eru
eríuf ræðinni á fastan og varan-1 bygðar á sönnum vísmdalegufn
legan grundvöll, og um leið varð grundv&lli. öll spilling i sárum
hann óbeinlínis frumherjinn á,orsaka«t af baoteríum, sem kom-
framfarabrautum, ekki aðeins [ ast í sárin, og ef möguíegt er að
læknisfræðinnar, iheldur og líka afstýra íþví að bær nái þar inn-
annara visindagreina. J?að var göngu,þágróaöllsárfliótt ogán
hann, sem kom mönnum í skiln- verulegs sársauka. Með starfi
ing um að bacteríur læju til Lord Listers hefst nýtt tímabil í
grundvallar allrar gerjunar, rotn- sögu læknisfræðinnar, ekki að-
unar og ótal margra sjúkdóma. ] eins á sviði sáralæknisins, heldur
Pað eru ekki aðeins allir smit- og líka í laöknisfræðinni yf ir höf-
andi sjú'kdómiar, sem orsakast af uð.. pað, sem áður var 6mögu-
áhrifum bactería, .hðldur og legt, er ,framkvæmt á degi hverj-
margir aðrir. Sem beinar af- um víðsvegar um hinn mentaða
leiðingar af tífsstarfi  Pasteurs heim. Næstum öll líffæri manns-
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16