Tímarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrá inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Dagskrá

PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoğa í nıjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |


Ağlaga hæğ


Vafrinn şinn styğur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til ağ skoğa blağsíğuna sem JPG
Dagskrá

						-55
íslensk rímnaskáld.
ii.
Magnús Jónsson prúði.
Magnús prúði er fæddur 1532 eða 1533. Hann var sonur
Jóns á Svalbarði Magnússonar sýslumanns i Skriðu ÞorkelS-
sonar; voru þeir langfeðgar allir mætir menn og höfðingjar
miklir, harðfylgnir og þrekmiklir. En í móðurætt átti Magnús
að rekja til Lopts hins rika að Möðruvöllum. En þeir voru
bræður Magnúsar, Sigurður sýslumaður að Reynisstað (f. 1531,
d. 1602), Páll [ónsson á Staðarhóli, sem vanalega er kallaður
Staðarhóls-Páll (1535—1598) og Jón lögmaður Jónsson 1536
1606 , sá er frægur er oröinn fyrir deilur sínar við Guðbfand
Hólabiskup. Allir voru þeir bræður mikilhæfir mcnn og harðii
í horn að taka. Ljetu þeir lítt hlut sinn, við hvern sem var
að eiga, og var það kynfylgja þeirra.
Þar er að hefja frásagnir um Magnús. að þá var hann
ungur, cr hann fór utan til menningar, svo sem þá var títt
um ríkra manna sonu. Dvaldi hann margt ár í Þýskalandi
og nam þar ýmsan fróðleik, enda var hann einna best mennt-
aður leikra manna á Islandi um sína daga. — En þá cr hann
kom aptur út hingað hófst hann brátt til metoröa og mann-
virðinga; giörðist hann fyrst sýslumaður í Þingeyjarsýslu og
bjó þá í Skriðu. Atti hann agasamt um þær mundir, þvl eigi
skorti hann óvildarmenn, þótt hann hins vegar ætti vini marga,
trygga og trausta um þær slóðir. En þar kom, að Magnús
varð lciður á crjum þeim og lluttist hann þá (1564) vestur í
Isafjarðarsýslu og settist að t Ogri, en það var eignarjörð
Eggerts lögmanns Hannessonar, auðugs manns og höfðingja
mikils, Um þær mundir missti Magnús fyrri konu sína Elínu
Jónsdóttur, og kvongaðist þá skömmu síðar Ragnheiði, dóttur
Eggerts lögmanns, og þótti sá ráðahagur virðulegur. Og eigi
miklu síðar tók hann sýslu í Isafjarðarþingi og hjelt þeim
völdum um hríð cða þar til cr Eggert tengdafaðir hans lór
utan til Hamborgar (1580); þá fluttist Magnús að Bæ á Rauða-
sandi, þar sem Eggert áður hafði búið, og gjörðist sýslumaður
í Barðastrandarsýslu. Gegndi hann þvi embætti til dauðadags
(1591). Þau Magnús og Ragnheiður áttu rnörg börn og mönn-
uðust þau vel, cn eigi verður ncitt þeirra ncfnt hjer, ncma
Ari, sá er lamdi á Gaskónum 1615 og varð frægur fyrir.
Það mun óhætt að fullyrða það, að cigi hafi verið annar
höfðingi öllu glæsilegri á Islandi á ofanverðri 16. öld cn
Magnus var. Reið hann jafnan með mikinn flokk vopnaðra
manna til þings, og var það auðsýnt, að þar fór höfðingi, er hann
reið 11111 svcitir. Vildu allir vera í för með honum og þótti
hin mcsta virðing í því, Magnúsi rann nijög til rifja hið
hörmulcga ástand hjer í landi cptír siðabótina. Honum duld-
ist cigi, að konungsvaldið fór sívaxandi og læsti æ fastar og
fastar krumlum sínum utan um allt þjóðlíf og siðmenningu
Islendinga. Hann sá einnig að mótstöðukraptur lslcndinga
var að miklu leyti horfinn, að þeir voru orðnir að leiksoppum
í höndum konungs og höfuðsmanna hans og hugsuðu eigi uin
neitt anhað en eigin hagsmuni, cn ljetu sig litlu skipta þótt
föðurland þeirra væri fláð og flekað af útlendum valdsmönnum
og danskri stjórn, er hugsaði eigi um neitt annað cn að kúga
fje út af þessu fátæka landi með heimskulegri græðgi. En
Magnús elskaði föðurland sitt. Hann hefur eflausl þekkl fs-
lands niiklu fortíð betur en flestir aðrir samtiðarmenn hans,
og þess vegna verður hann sárgramur er hanp sjer að rjetti
þess er hallað nálega ( ölluin cfnuni, en synir þess höfðu
hvorki vit nje viija til fess að hrinda af sjer ólögunum og yfir-
ganginum. Honum þótti sem einasli og beinasti vegurinn til
þcss að hcfja landið upp úr þeirri hyldjúpu niðurlæginu, sem
hann vissi að það mundi innan skamms sökkva 1, væri sá,
að vekja hjíí landsmönnum fornan hermennskuanda og forn-
aldarbrag, og hvetja þá mcð minningunni um forna frægð til
páða og drengilegra liamkvæmda.
Þessi hugsunarháttur og stcfna Magnusar kemur hvervetna
fram hjá honum, bæði 1 opinberlegri framkomu hans sem
valdsmanns og 1 skaldskap li.ms.
Þess var áður getið, að Magnús hati veriö einhvcr hinn
lærðasti höfðingi landsins a sinni tu'), og svna það rit hans
íiiörg; hclur hann fengist við heiinspcki, og snúið nokkrum
fræðiritum 1 þeirri af latínu á fslensku. En lengst munu rímur
hans þó halda nafni hans á lopti, scn rithofunds. Eru nú til
tvennir rímnaflokkar eptir hann, Amíkusrímur og Pontusrímur.
Eru báðir þeir rímnaflokkar vel kveðnir og Pontusrímur þó
miklu betur; mansöngvarnir i þeim eru svo vel kveðnir, og
lýsa svo dáðríkri og drengilegri sál og svo hcitri ættjarðarást,
að þcir eru að sjálfsögðu með því Lang raerkilegasta, scm
kveðið var ;t Islandi mn þær mundir.
Hjer skulu sýnd nokkur erindi lir cinum mansöngnum í
í Pontiisríimuii; lýsa þau vcl Magnúsi og hugsunarhætti hans,
og cru orkt að Stóradómi nýdæmdum, 1564—65.
Undir kong og kirkju'cr
komið vort gós, en stirðna hót,
út af landi flýgur og lcr,
fátæktin þar tckst á mót.
Mega það allir augum sjá;
sem eru að vísu hyggriir menn:
vort mun land ci lengi stá.
liðinn þcss eg blóma kcnn.
Því skal hugsa  liver iiiann til,
hann al' guði skapaður cr,
fóður sins landi víst ( vil
að vinna til gagns það þörf til sjcr.
Hjálpi hver sem hjálpa kann
og hjartaprýði þar til bcr,
h'f og gós að leggi út Iiann
s\o laga og rjettar njótum vjer.
Enginn veit hvað miklu má
maðurinn orka, ef viljinn er,
hörraung landi hjálpa lia;
að hönduin eptirdæmið fer.
Hvar kemur fram slík ættjarðarást, slíkurbrennandi áhugi
á velferð og viðreisn landsins, fyr en Eggert Ólafsson kemur
tii sögunnar? Þvl þess ber vel að gæta, að þetta er ckki
glamur citt eða gífuryrði, heldur föst sannlæring, sem ein-
kcnndi alla framkomu Magnúsar, og hyergi lýsti sjer betur cn
J)á cr hann dæmdi Vopnadóm 15S1. I þeim dónii cr hann
ærið beiskyrtur I garð | eina yfirvalda cr hafi bannað lands-
mönnuni vopnaburð og tekiO af þeim vopn og verjur og
skyldar hann ntt hvern niann lil að ciga ákvcðin vopn eptir
efnahag og æi'a sig i j vi er að hernaði lýtur, svo að þeir
mættu verja ættjörð sína, fjör og l'rclsi ef ófrið bæri að hönd-
um. En aldrei öðlaðist dómur | essi lagalegt gildi og varð
ekkert af þvi að vopnaburður yrði tekinn upp aptur; var þó
engin vanþörf á því, því að útlendingar gjörðu opt óspektir
hjcr á landi um þær mundir án þess þeim væri viðnám veitt,
þó cigi kastaði tólfunum iyi en Tyrkir koinu hingað rúmum
maniisakíri eptir að Vopnadómur var dæmdur, og hjuggu ls-
lendinga niður sem búfje og Ijeku þá herfilega, án þess þeim
væri nokkur mótstaða syn \.
Þess skal að endingu getið, að Magnús rækti jafhan sýslu-
mannsembætti sitl með mestu samviskusemi og stillingu; var
hann óáleitinn við aðra, og varð honum því gotl bæði til fjár
og vina; rómuðu [)a<l licstir, er nokkur kynni höfðu al'mann-
iniiin, að hann væri hinn ágætasti og drenglyndasti höfðingi,
og fyrir því gáfu menn honum kenningarnafe og kölluðu hann
/lin/i prúða.
					
Fela smámyndir
Blağsíğa 249
Blağsíğa 249
Blağsíğa 250
Blağsíğa 250
Blağsíğa 251
Blağsíğa 251
Blağsíğa 252
Blağsíğa 252
Blağsíğa 253
Blağsíğa 253
Blağsíğa 254
Blağsíğa 254
Blağsíğa 255
Blağsíğa 255
Blağsíğa 256
Blağsíğa 256