LÖGBERG-HEIMSKRINGLA, FIMMTUDAGINN 4. OKTÓBER 1962 ^IHIBIBKEIBEIÖŒ Bókaþáttur Dr. Richard Beck: Svipmyndir úr sögu Reykjavíkur Árni Óla rithöfundur hefir nú í fullan aldarfjórðung unn- ið að því þarfa verki að safna fróðleik úr sögu Reykjavíkur, með þeirn árangri, að út eru nú komnar þrjár bækur frá hans hendi um það efni: For- ííð Reykjavíkur (1950), Gamla Reykjavík (1954), og Skuggsjá Reykjavíkur (sögukaflar), sem kom út siðastliðið haust, og verður hér gerð stuttlega að umtalsefni. Hafa þessar bæk- ur Árna, að verðleikum, hlot- ið miklar vinsældir, og efast ég ekki um, að sama máli gegni um þessa nýju bók hans. Kennir þar margra grasa og góðra. 1 upphafskaflanum gerir Árni grein fyrir iþví, hvernig það atvikaðist, að hann fékk áhuga fyrir rannsóknum á sögu Reykjavíkur, en það var sérstaklega fyrir áhrif og hvatningu frá Guðmundi landlækni Björnssyni, -í sam- bandi við uppgröft á svo- nefndri Steinkudys uppi á Skólavörðuholti, an þar fund- ust kista og bein sakakonunn- ar Steinunnar frá Sjöundá. Hin merka ritgerð dr. Jóns Helgasonar biskups: „Þegar Reykjavík var 14 vetra" (1916) glæddi einnig áhuga Árna á því að safna og færa í letur þætti úr sögu Reykjavíkur og bæjarlífinu þar, sem borið hefir þann ávöxt, er lýsir sér i ofannefndum bókum hans um það efni, og gagnfróðlegar eru að sama skapi. Á það vissulega ekki sízt við um nýjustu bók hans. Þættir eins og „Þegar Reykjavík fékk sjálfstjórn", „Báglega tókst með fyrstu þingmenn Reykja- víkur", og „Frá fyrstu árum bæjarfógeta í Reykjavík" eru bæði skerfur til sögu höfuð- borgarinnar og stjórnmála- sögu landsins í heild sinni. Má það með enn meiri sanni segja um kaflana „Islendingabragur og málaferlin út af honum" og „Niður með landshöfðingj- ann", er bregða birtu á öldu- rót þeirrar tíðar í íslenzkum sj álf stæðismálum. Ekki þarf heldur að fjöl- yrða um sögulegt gildi frá- sagna eins og „Fyrsta sjúkra- hús í Reykjavík", „Reykja- víkurhöfn" (þar sem rakin er forsaga hafnargerðarinnar), „Fyrsta flug til íslands", „Fyrsta flugslys á íslandi" og „Elzta verzlunarhús í Reykja- vík". Greinin „Danskar guðþjón- ustur í Reykjavík" varpar glöggu ljósi á menningarlega þróun höfuðborgarinnar, og þá á ritgerðin „Uppruni þjóð- minjasafnsins" eigi s í ð u r Óla er athugull og varfærinn fræðimaður, sem kann ágæt- lega að vinna úr sögulegum heimildum og jafnframt prýð- isvel ritfær; sjást þess glögg merki á frásögninni, að þar heldur þaulæfður blaðamaður á pennanum. Útgefandi umræddar bókar, sem er 344 bls. að stærð, er ísafoldarprentsmiðja h.f.; og er vel vandað til útgáfunnar um prentun og annan frágang. Margar góðar myndir prýða bókina og auka á fróðleiks- gildi hennar. menningarsögulegt gildi, en hún var samin í tilefni af níu- tíu ára afmæli Þjóðmhrja- safnsins (1953), og segir þar mjög greinilega frá stofnun þess og hlutdeild þeirra ágætu manna, sem hrintu því þjóð- þrifaverki í framkvæmd. Ritgerðin „Kelsallsgjöf" (19 5 2), um Englendinginn Charles Kelsall, sem gaf fé til byggingar Bókhlöðu Mennta- skólans í Reykjavík, er hin merkasta, og hitaði mér sem gömlum nemanda skólans og stúdent þaðan sérstaklega um hjartarætur. Þeim ummælum til áréttingar vil ég leyfa mér að taka upp eftirfarandi um- mæli í niðurlagi greinarinnar: „Þetta er þá sagan um tildrög- in að því, að fyrsta bókhlaðan á íslandi var reist. Eru nú senn 85 ár síðan hún komst undir þak. Ég hef ritað þetta svo að Reykvíkingar gleymi því ekki, að hús þetta er vin- argjöf frá erlendum manni og um leið nokkurs konar viður- kenning fyrir bókmenntaleg afrek íslendinga og bók- hneið . . . Og þegar vér göng- um eftir hinni breiðu og fögru Lækjargötu og lítum upp til litla, hvíta steinhússins sunn- an við Menntaskólann, þá skulum vér jafnan minnast þess, að hús þetta er heiðurs- gjöf til íslendinga fyrir menn- ingu þeirra um aldaraðir." „í heljargreipum hernaðar- ins" (Ævintýr togarans „Braga" 1916, skráð eftir frá- sögn skipverja) er bæði at- burða- og áhrifarík frásögn frá heimsstyrjaldarárunum fyrri; en fleiri voru þeir ís- lenzku togararnir, sem lentu í ævintýrum og komust í hann krappann á þeim árum. Það er vafalaust hverju orði sann- ara, sem Árni segir í því sam- bandi: „Og hugrekki það, sem íslenzkir sjómenn sýndu á þeim árum, er þeir fóru landa milli, var áreiðanlega ekki minna en það hugrekki, er herskyldir menn ófriðarþjóð- anna sýndu í starfi sínu." Þátturinn „Sæfinnur með sextán skó" segir á skilnings- mikinn og samúðarríkan hátt átakanlega raunasögu; en öll er þessi frásögn með sterkum persónulegum blæ. Hins vegar er lokaþáttur bókarinnar, „Nafngiftir gatna í Reykjavík", fróðlegar mjög. Má hið sama segja um aðra kafla bókarinnar, sem eigi hafa verið nefndir, því að stiklað hefir verið á stóru í þessari umsögn. En öll ber þessi nýja bók (eins og fyrri bækur höf. um Reykjavík) því vitni, að Árni Magnús Björnsson á Syðra-Hóli: Heimsókn skáldsins Kvöld eitt um miðvetrar- leytið 1910 sátum við þrír heimavistarsveinar í gagn- fræðaskólanum á Akureyri í herbergi okkar í norðurvistum uppi. Það átt'i sér veglegt nafn og fagurt, það hét Paradís. Hljótt var í herberginu því við kepptumst við að lesa undir morgundaginn og sína náms- grein hver. Þá var klappað á hurðina og með öðru lagi en venja var skólapilta, er þeir skutust milli herbergja. Áður en okkur vannst tími til að svara var opnuð hurðin og inn gekk maður aldurhniginn, mikill á vöxt og samanrekinn, nefstór og ennismikill, léttur undir brún, bros á vör og glampi í augum. Við þurftum ekki að spyrja hann að heiti og ekki kynnti hann sig. Þessi maður var alkunnur og auð- kenndur frá öðrum mönnum. Hér var kominn skáldið og presturinn Matthías Jochums- son. Hann varpaði kveðju á okkur og sagðist líklega hafa villzt, en ekki sakaði það, iþví að til mannabyggða væri hann kominn. Okkur fannst það auðvitað um slíkan mann, að hann hlyti fyrr að rata á Paradís en aðrar nágranna byggðir, Náströnd eða Síberíu. Við buðum skáldinu til sætis við borðkrílið okkar. Hann hélt á kveri litlu í hendi og lagði það á borðið. Það var fyrsta útgáfan af þýðingu hans á Manfred eftir Byron lávarð. Matthías hóf þegar umræð- ur og virtist kunna vel við sig í hýbýlum okkar, sat hinn ró- legasti langa stund og skraf- aði eins og væri hann kominn iil virktavina. „Þið ypparlegu ungu menn. Þið sem eruð vaxandi að þekk- ingu, reynslu og mannviti. Það er gott að vera ungur og nemandi í skóla Stefáns skóla- meistara og í skóla lífsins. Og eiga f ram undan að verða góð- ir menn og gagnlegir sínu landi og þjóðl'ífi". Eitthvað á þessa leið voru inngangsorð hans og upphaf að samtali. Það var raunar fremur eins manns ræða, því að lengstum talaði hann án þess að við legðum til mála, skutum rétt inn orði á stangli fyrst, eða spurðum einhvers er við vildum vita á nánari deili í frásögnum hans. Við vorum ekki feimnir, en fund- um til smæðar gagnvart ofur- menninu, gesti vorum. Mest sagði hann frá því er hann var í Odda. Mátti á honum skilja, að stundum hefði hann kom- izt í hann krappan þar og margt að höndum borið, bros- legt sumt og annað alvarlegt. Sumar þær sögur voru síðar prentaðar í bók hans,, „Sögu- kaflar af sjálfum mér", mjög svo líkar og hann sagði okkur. Eina sögu sagði hann, sem ekki er í Söguköflunum og ég minnist ekki að hafa séð á prenti. Það var eitt sinn að vetrar- lagi að Matthías var á ferð og þurfti að hraða sér. Komið var að kvöldi og dimmt yfir og nú gerði lognfjúk og sá hvorki til lofts né jarðar. Fylgdarmaður var með honum og var hvor- ugur viss á áttum eða hvar þeir voru komnir. Nú varð fyrir þeim lækur eða síki mik- ið sem þeir þekktu. Það hafði lagt fullt af krapi, en ís svo veikur að varla var mann- gengur. Síkið var djúpt og hol- bakkar að og ekki árennilegt. Þeir leituðu fyrir sér, hvort ekki mundi grynnra á öðrum stað, eða finnast mætti fært vað. Þeir komu þar sem gönguplanki var lagður yfir. Þar teymdi Matthías hest sinn yfir og skildi þar með honum og fylgdarmanni því að hestur hans þorði ekki á plankann. Matthías kallaði til hans, bað hann bjarga sér sem bezt hann gæti og reið í sortann. Ein- hvers staðar kóklaðist fylgd- armaðurinn yfir og komust báðir klakklaust leiðar sinnar. Þar sem Manfreð var í för með skáldinu var ekki nema líklegt að talið bærist að hon- um. Sagði Matthías að þá hefði sér bezt tekizt þýðing er hann snaraði Manfreð á ís- lenzku, og „glímdi við tröllið," eins og hann sagði. En varla hefði hann ráðizt í erfiðara verk og vandasamara og það væri ekki heiglum hent að ná andagift Byrons og orðkynngi, svo ekki sæjust missmíði á, og all yrði svipminna og bragð- daufara en hæfði. Aftan við Manfreð voru prentuð nokkur kvæði eftir Byron, er Matt- hías þýddi. Svo tókst til fyrir útgefendum að með slæddist kvæði, er Grímur Thomsen hafði íslenzkað. Þjóðskáldið glotti er hann gat þess, að til voru menn er höfðu í dylgjum um, að hann hefði viljað eigna sér þýðingar Gríms. Fór hann engum viðurkenningarorðum um ljóðsnilli hans og mátti skilja, að hann taldi sig full- komlega jafnoka hans, hvort sem um var að ræða frum- kveðin ljóð eða þýdd. Og ekki heyrðist okkur Matthías út- látamikill á hrósyrðin um skáldið á Bessastöðum og þó enn naumari er hann minntist alþingismannsins íhaldssama í þingsölunum. Þegar Matthías sýndi á sér ferðasnið var liðið langt á vöku. Veður var gott en dimmt til lofts og jarðar. Það var ekki nema sjálfsagt, að við buðum honum fylgd okk- ar heim og það þáði hann þakksamlega. Stutt var að fara og tók ekki nema skamma stund að komast á Sigurhæð- ir, heimili skáldsins. Matthías var nokkuð tekinn að stirðna sem líklegt var, maður nærri hálf áttræður, en ekki var honum hnotgjarnt. Hann gekk hægt, steig fast og öruggt til jarðar og studdist á stafinn. Þegar kom að húsdyrum á Sigurhæðum kvöddum við. öldungur og höfuðkempa ís- lenzkra skálda þeirra tíma á íslandi, rétti okkur höndina, hverjum af öðrum. Sú var ekki þunn eða mjó. Krækl- urnar okkar sukku og hurfu í hans miklu, heitu greip. Við vorum léttir í skapi og greiðstigir spölinn til baka, heim í skóla. Það var ekki á hverjum degi, að slíkur maður villtist inn til okkar. Hér gafst óvænt tækiíæri til að vera drjúga stund í návist nafn- frægs manns og hlýða á mál hans, þessa mikla andans jöfurs. Hann var svo háttvís að fara ekki að ræða um inn- blásinn skáldskap, vísindi eða einhverja háfleyga speki, sem farið hefði fyrir ofan garð og neðan hjá okkur. Hann hleypti ekki hærra eða hraðar en svo, að við gátum fylgzt með hon- um og misstum hann ekki út í himingeiminn í eldlegum vagni andagiftar sinnar. Heima er bezt. Theodóra Thoroddsen orti þegar henni barst í hendur kvæðið Stjáni blái, eftir Örn Arnarson: Ekki drakk ég áfengt vín ekki skein mér sólin, en Stjáni blái barst til mín og bjargaði mér um jólin. •ít Gunnar Einarsson á Bergs- skála í Skagáfirði orti er degi tók að halla: Brostinn streng og flúinn frið, finn og genginn máttinn. Stóð ég lengi lúinn við lífsins engjasláttinn. Tíminn 13. sept. K r i s 1 j á n Guðjónsson Schram orti um mann einn er fór suður í Garð, og hefir margur skroppið bæjarleið minni erinda. Sigldi Óli suður í Garð svelgdi vínið stórum. Árangurinn af því varð átta börn með fjórum.
Beinir tenglar
