Tímarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrá inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lögrétta

PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoğa í nıjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |


Ağlaga hæğ


Vafrinn şinn styğur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til ağ skoğa blağsíğuna sem JPG
Lögrétta

						Ritstjóri:
ÞORST. GÍSLASON.
Þingholtsstræti 17.
Talsími 178.
LÖGRJETTA
AfgreiSslu- og innheimtum.:
ÞÓR. B. ÞORLÁKSSON.
Bankastræti 11.
Talsími 359.
Nr. 11.
Reykjavík, 13. marts 1918.
XIII. árg.
Bækur,
innlendar og erlendar, pappír og alls-
konar ritföng, katipa allir í
i\ Eymundssonar.
Klæðaverslun
H. Andersen & Sön
Aðalstræti 16.
Stofnsett 1888.             Sími 32.
—0—
Þar eru fötin saumuð flest.
Þar eru fataefnin best.
Lárus Fjeldsteð,
yfirrjettarmálafærslumaður
Lækjargata 2.
Venjulega  heima kl.  4—7  síSd.
Stjórnarfyrirkomulagið
02
flokkaskiftingin.
II.
Eftir alþingiskosningarnar haustiS
1916 var flokkaskiftingin í þinginu
þannig:
Heimastjórnarmenn  ...........     15
SjálfstæSisflokksmenn   ........    12
Bændaflokksmenn   ............    10
Utan flokka  („langsarar")   ....      3
TilBændaflokksins eru hjer taldir
einn eSa tveir þingmenn, sem munu
ekki formlega flokksmenn, en eru i
kosningabandalagi viS flokkinn um
nefndarkosningar í þinginu.
SíSan hefur orðiS sú breyting á
flokkaskipuninni, aS Heimstj.fl. hefur
bætst einn þingmaSur (sjera Sig.
Stef.) viS aukakosningu, og Sjálf-
stæSisfl. mist þaS sæti. Og loks hafa
tveir þingmenn SjálfstæSisflokksins
(Bj. Kr. og Kr. Dan.) sagt sig úr
honum síSan séinasta þingi var slit-
iS. í þingi því, er saman á aS koma
10 n. m., má því helst ætla aS flokka-
skiftingin til aö byrja meS verSi á
þessa leiS:
Heimastjórnarmenn ...........     16
SjálfstæSisflokksmenn   ........      9
Bændaflokksmenn   ............     10
Utan flokka..................      5
Á síSasta þingi voru utanflokka-
mennirnir þrir í kosningbandalagi viS
Heimastjórnarflokkinn, og voru því
síSari hluta þingtímans í þessu banda-
lagi alls 19 þingmenn, 11 í Sjálf stæS-
isflokknum og 10 í Bændaflokknum
Vi'S allar hlutfallskosningar (í nefnd-
ir m. m.), komu þessir þrír flokkar
fram hver fyrir sig, en viS einfaldar
kosningar í virSingarstöSur þingsins
(t. d. forsetakosning sameinaSs
þings) og í hlunnindastöSur hjeldu
SjálfstæSismenn og Bændaflokks-
menn saman á móti hinum.
Skipun núverandi stjórnar er bygb
á þessari þrískiftingu þingsins. Eng-
Ínn þingflokkur var nógu fjölmennur
til aS mynda meiri hluta í þinginu,
og aSallega þess vegna var þaS ráS
tekiS, aS fjölga ráSherrunum, og
nefndi hver flokkur til sinn mann í
rátSuneytiS.
Þótt tíminn sje fremur stuttur, sí«-
an þetta fyrirkomulag var upp tekiS,
má talsvert ráSa af fenginni reynslu
hvernig þaS muni gefast. Og því miS-
Ur bendir öll reynslan til aS þaS ætli
að gefast illa.
Má þá fyrst benda á þaS, aS ekki
lítur út fyrir, að stjórnarskifti eSa
ráSherraskifti ætli aS verSa- fátíSari
en áSUr. Pyrstu ráSherraskiftin komu
eitthvaS 7 mánuSum eftir aS þriggja
ráSherfastjórnin var sett á laggirnar,
Og eftir núverandi fyrirkomulagi
geta 5 til 6 þingmenn meS samkomu-
lagi síh á milli ráSiS ráSherraskiftum,
því aö í Sjálfstæðigflokknum eru 9
þingmenn, og í Bændaflokknum *í
mesta lagi 10 þingmenn., og meiri
hluti atkvæSa í hvorum þessum flokki
fyrir sig, getur myndast af 5—6
mönnum. MeS losi því, sem hjer er á
flokkaskipun, og meS tilnefningar-
rjetti þeim, sem flokks-meirihluti hef-
ur nú, er öldungis fyrirsjáanlegt að
sífeld mannaskifti verSa í ráSherra-
sætunum.
Næst má nefna þaS, aS í -þinginu
er hvorki neinn stjórnarflokkur eSa
stjórnarandstöSuflokkur, en þaS er
nauSsynlegt skilyrSi fyrir heilbrigSu
stjórnmálalífi. Raunar áttu „langs-
um"-mennirnir þrír engan þátt í skip-
un stjórnarinnar, og tóku líka aS
nokkru leyti aS sjer aS túlka í þing-
inu óánægju þá, sem komiS hafSi
fram aS því er snertir ýmsai* stjórn-
arráSstafanir. En nú vjek því svo
undarlega viS, aS þessir þrír „stjórn-
arandstæSingar" voru í bandalagi viS
þingflokk forsætisráSherrans, og
urSu þess vegna auSvitaS aS forSast
allar árásir, sem gætu sært banda-
mennina. Gísli Sveinsson sýndi viS-
leitni í þá átt, aS taka aS sjer hlut-
verk stjórnarandstæSinga, setja út á
gerSir stjórnarinnar, en forsætisráS-
herra hjelt uppi svörum. ESlilega fór
þetta svo, aS bæSi varS sóknin mátt-
laus og vörnin lin, öll athöfnin líkust
því, sem góSkunningjar væru aS
skylmast meS trjesverSum.
En aSalatriSiS, sem reynslan þegar
hefur sýnt tvímælalaust, og er svo
mikils varðandi, aö þess vegna verSur
tafaríaust aS breyta fyrirkomu-
laginu, er þaS, aS stjórnin,
þ a n n i g s k i p u S s e m h ú n
e r, e r a 11 o f v e i k t i 1 þ e s s
a S h a f a á h e n d i f o r r æ S i
1 a n d s m á 1 a á j a f - n e r f i S u m
tímura sem þessum.
Veikleiki stjórnarinnar lýsir sjer
fyrst og fremst í þvi, aS í ýmsum
málum, jafnvel í mörgum stórmálum,
hefur stjórnin e n g a n v i 1 j a,
henni stendur á sama hva'S verSur
ofan á. Þetta kom fram hvaS eftir
annaS á síSasta þingi, ýmist á þann
hátt, aS þvi var beint lýst yfir aS
stjórninni stæSi alveg á sama, eSa aS
þaS kom fram, aS einn ráSjierranna
var á einni skoSun, annar á þveröf-
ugri, og sá þriSji — hallaSist til
beggja hliöa.
Til þess aS ekki veröi sagt, aS hjer
sje fariS meS órökstudda sleggju-
dóma, skal gerS grein fyrir afstöSu
stjórnarinnar til þriggja stórmála,
sem lágu fyrir síSasta þingi, en þau
eru aS eins gripin sem dæmi úr mörg-
um; mál þessi eru F 1 ó a á v e i t-
an, fossamáliS og frestun
s k ó 1 a h a 1 d s.
Frumvarp til laga um áveitu á Fló-
ann hafSi veriS samiS af nefnd milli
þinga, sem til þess var skipuS, og
fengiS all-rækilegan undirbúning.
Nefndin lauk störfum sínum rjett áS-
ur en þriggja manna stjórnin tók viS,
svo aS stjórnin hafSi máliS milli
handa 6 mánuSi áSur en síSasta þing
kom saman. Áveitan er hiS stærsta
landbúnaSarmál á fjárhagsleganmæli-
kvarSa, sem nokkurntíma hefur kom-
iS fyrir þing. Þar sem nú var skip-
aSur sjerstakur landbúnaSarráSherra
einmitt um þaS leyti sem mál þetta
barst stjórninni í hendur, hefSi mátt
ætla aS stjórnin tæki þaS til meS-
ferSar meS sjerstakri athygli.Svoþeg-
ar stjórnarfrumvörpin eru lögS fyrir
þingiS, þá er þetta frv. ekki meSal
þeirra. Ómögulegt var aS skilja þetta
öSruvísi en svo, aS stjórnin, eftir aS
hafa athugaS máliS, væri frv. mót-
fallin. Máliö var svo stórt, aS þaS
var skýlaus skylda landstjórnarinnar
aS taka afstöSu til þess, annaShvort
meS eSa móti. En þegar á þing kom,
°S þingmenn Árnesinga báru upp
frumvarp nefndarinnar, þá hafSi
stjórnin ekkert viS þaS aS athuga.
Henni stóS á sama um máliS, kærSi
sig ekki um neinar breytingar á frv.
uefndarinmir, og allir ráSherrarnir
munu hafa greitt atkvæði meS því.
í þessu máli hafði stjórnin engan
vilja.
Fimm mánuSum áSur en þingi'S
kom saman haf'Si stjórninni borist
rökstuttálitsskjalfrá þáverandi lands-
verkfræðingi um þaS,aS nauSsyn bæri
til aö cndurskoða fossalögin og jafn-
vel gera a'Srar ráSstafanir til þess aS
tryggja landsmönnum not af fossum
Íandsins í framtí'öinni. Stjórnin haföi
ekkért sint þessu. SíSan kom fossa-
máliS inn á þing í þeirri mynd, aS
fjelag eitt æskti leyfis til aS starf-
rækja fossa, sem þaS hafSi fengiö
umráS yfir. í þinginu varS ágreining-
ur um, hvort nokkuS ætti aS sinna
þessu máli eSa ekki; vildu sumir láta
íbuga máliS í nefnd, en aSrir vildu
ekkert viS þaS eiga. AfstaSa ráSherr-
anna þriggja til þessa stórmáls var
sem hjer segir: ForsætisráSherra vildi
láta taka máliS til athugunar; Sig.
Eggerz vildi visa þvi alveg frá, bar
fyrst fram tillögu til rökstuddrar
dagskrár um aS vísa því til stjórnar-
innar (þar hefði þaS getaS sofiS viS
hliöina a álitsskjalinu sem nefnt var),
og þegar sú dagskrá var fallin,
greiddi hann og hans flokksmenn at-
kvæSi móti því aS skipa
nefnd i máliS. ÞriSji ráSherr-
ann greiddi atkvæSi meS nefndarskip-
uninni, en kaus síSan í nefndina ein-
tóma þá menn, sem greitt höfSu at-
kvæSi á móti nefndarskipun. Geta
þrír menn naumast skift sjer í tvo
jafnari flokka en þarna var gert, en
enginn maSur gat fundiS aS í þessu
máli kæmi fram nein stjórn meS neinn
vilja.
Þega*r komiS var fram undir þing-
lokin, þingmenn orSnir úrvinda af
þreytu bæSi af nefndastörfum og af
því aS hlusta hverir á aSra, gaus upp
sú fáránlega hugsun, aS setja lög um
aS loka öllum skólum landsins til 15.
febr. eSa lengur, jafnt þeim, sem
landstjórnin hefur engin umráS yfir,
eins og þeim, sem hún á yfir aS ráSa,
jafnt þeim, sem engan styrk fá úr
landsjóSi eins og þeim, sem styrktir
eru, jafnt þeim, sem ekkert útlent
eldsneyti brúka og hinum, sem brúka
þaS aS einhverju leyti. Fylgk þaS,
sem þessi fluga fjekk í þinginu i
byrjun, verSur ekki skiliS nje skýrt
á annan hátt en þann, aS þingmenn
hafi veriS orSnir þreyttir og sijóvg-
aSir af þingönnum, og of lengi ein-
angraðir viS þingstörfin án áhrifa
frá lífi því, sem landsmenn HfSu ut-
an þings. Einn þingmaSur lýsti af-
stöSu stjórnarinnar til þessa máls
þannig í þingræSu : ForsætisráSherra
álítur hættulegt aS takmarka skóla-
haldiS, fjármálaráSherrann telur aft-
ur á móti aS brýna nauSsyn beri til
þess, en þaS lítur helst út fyrir aS
atvinnumálaráSherrann hallist til
beggja hliSa. Þetta staSfesti atvinnu-
málaráSherra á þann hátt, aS hann
lýsti yfir því, aS hann hallaSist aS
því, aS skólarnir byrji á reglulegum
tíma, þar sem skólastjórnir og hjer-
aSsstjórnir væru því eindregiS fylgj-
andi. Strax á eftir þessari yfirlýsingu
m ó t i frumvarpinu, var gengiS til
atkvæSa um þaS, og þá greiddi at-
vinnumálaráSherrann atkvæSi m e S
því (til 3. umr.). I þessu stórmáli
var ekki heldur til neinn stjórnarvilji.
Þannig mætti halda áfram aS telja
upp þingmálin. BæSi meSferS mál-
anna á síSasta þingi, og árangurinn
— lögin frá þinginu — ber þess ljós-
an vott, aS þingiS hafSi i rauninni
enga stjórn sjer til stuSnings
viS starf sitt. í þessu felst um leiS
aSalafsökun þingsins gegn þeim
mörgu og rjettmætu ásökunum um
óheppilega málameSferS, sem þaS hef-
ur orSiS fyrir.
Þó ilt sje aS stjórnin standi tvístr-
uS eSa viljalaus í stórmálum, sem
koma til úrskurSar 'þingsins, þá má
þó segja aS af því standi landinu ekki
beinn eSa bráSur háski, vegna þess
aS þingiS hlýtur samt sem áSur aS
koma einhverjum úrskurSi
f r a m. En um þessa huggun er ekki
aS ræSa aS því er snertir þau mál,
sem stjórnin verSur aS framkvæma
milli þinga, sem þola enga biS. Og
slík mál liggja einmitt fyrír í sífellu
á þessum ófri'Sartímum, mál sem eru
míklu þý'Singarmeiri fyrir velferS
landsmanna en nokkurt löggjafarmál
þingsins. AS fela stjórn, sem er reynd
aS slíku sundurlyndi og viljaleysi í
þingmálum, sem a'S framan var lýst,
úrlausn hinna vandasömu og viS-
kvæmu verslunar- og utanríkismála,
sem stafa af ófriSnum, þa'S er öld-
ungis óforsvaranlegt. Reynslan í þess-
um málum hefur líka þegar sýnt
þetta, engu óljósar aS þvi er þessi
mál snertir heldur en i þingmálun-
um. En sá er munurinn, aS um mis-
fellur þingmálanna má tala opinber-
lega, en um misfellurnar í þeim mál-
um, sem horfa út á viS, má lítiS
segja, því aS landiS gæti beSiS tjón
af bersögli um þau efni.
Um þjóðarbúskap
Þjóðverja.
Fyrirlestur fluttur í Reykjavík fyrir
alþýðufræðslu Stúdentaf jelagsins
20. janúar 1918.
Eftir G. Funk verkfræSing.
Háttvirtu tilheyrendur!
ÁstarfriSur,
eining blíSa
hvíliS, hvíliS,
hugljúf yfir þessum staS;
ei sá renni upp raunadagur
grimmur her aS geisi um þenna
sumarblíSa sveitadal.*
Þessi orS skáldsins Schiller i
KlukkuljóSum hans komu mjer í
hug nýlega, er jeg stóS uppi á Skóla-
vörSuhæSinni. Fyrir neSan mig lá
Reykjavík, lauguS í geislum kvöld-
sólarinnar, og óskaSi jeg þá, likt og
skáldiS, aS stormar ófriSarins, er
geisa um alla jörSina, fengju ei náS
hingaS.
En andstæSar hugsanir liggja
nærri hver annari, og ósjálfrátt
hvarflaSi hugurinn heim til ættjarSar
minnar, er ekki hefur fengiS aS njóta
blessunar friSarins í nærfelt fjögur
ár. Jeg biS ykkur aS fylgja mjer
þangaS, og lita meS mjer á þau störf,
er liggja aS baki þeim ógurlega hild-
arleik, er háSur er, og sjá, hversu
neyta verSur alls mannvits og mann-
orku þjóSarinnar í þarfir ófriSarins.
Þegar heimsófriSurinn skall yfir
í ágústmánuSi 1914, voru þaS ekki
eingöngu Bandamenn, heldur líka
meiri partur hlutleysingja i heimin-
um, sem ímynduSu sjer, aS ekki gæti
veriS nema um eitt aS tefla, aS þvi
er til úrslitanna kæmi. Ofurefli eitt
saman hlyti aS gjörsigra Þýskakind
og hinn trygga vopnfjelaga þess,
Austurríki-Ungverjaland. En þegar
menn sáu þessar vonir bregSast, greip
Bretland til þess stórfelda úrræSis,
aS nota yfirburSi sína á sænum til
þess aS loka aSflutningaleiSum MiS-
veldanna. Hungur og hráefnaleysi
hlyti, hvort sem nú skemur eSa leng-
ur HSi, aS koma óvinunum í knje.
Menn vissu það gjörla, aS Þýskaland
varS aS fá meginiS af matvælum og
skepnufóSri frá útlöndum, og aS
Austurríki-Ungverjaland einnig varS
að treysta á aSflutningana. En færi
nú svo, aS hungriS kæmi ekki aS
haldi, vegna þess, aS vel væri skift
þeim matvælum, sem fyrir hendi
væru, þá mætti búast við því, aS
skortur á saltpjetri, kopar, bómull og
togle'Sri fljótlega myndi leiSa ófriS-
inn farsællega til lykta. Auk þess
hlyti Þýskaland fjárhagslega aS bíSa
bana af því, aS því væri mestallra
útflutninga VarnaS.
Til þess aS koma þessu stórfelda
ráSabruggi í framkvæmd, var lögS
stálhörS hafnbannsgirSing um MiS-
veldin, og komiS á fót harSara versl-
unareftirliti en mannkynssagan nokk-
urn tíma hafSi sjeS á'Sur. ÞaS var
ekki eingöngu aS a'Sflutningar úr ö'Sr-
um álfum væru bannaSir, heldur var
* ÞýSing eftir Stgr, Thorsteinsson,
lika hlutlausum nágrannaþjó'Sum meS
mjög ísmeygilegu móti bægt frá
gömlum viSskiftum vi'S Þýskaland.
Hjer um bil ári eftir ófriSarbyrjun
var þetta fyrirkomulag komi'S á lagg-
irnar. Og nú biSu menn meS óþreyju
þess, hvernig víginu myndi reiSa af
undir umsátinni.
ÞaS virtist þeim mun áreiSanlegra,
aS vígiS yrSi aS gefast upp, er lítt
ábyggilegir hlutleysingjar, svo sem
ítalia og Rúmenia, voru gengnir í
HS meS bandamönnum.
Árin 1916 og 1917 liSu og nú er
komiS 1918, en enn er vígiS ósigraS,
og meira en þaS. Vígisbúar hafa hvaS
eftir annaS ráSist inn í lönd óvinanna
cg brotiS þaS skarS i girSinguna aust-
an megin, sem varla mun fyllast aft-
ur. En jeg ætla ekki aS fara aS ger-
ast spámaSur, og enn er ekki sjeS
fyrir leikslok skálmaldarinnar. ÞaS
stendur samt ómótmælanlegt, aS þaS
mun um langt skeiS vera fullkomin
ráSgáta, hvernig miSveldin á jafn
þröngu'og hráefnalitlu svæSi hafa um
fjögur ár bæSi getaS sjeS sjer fyrir
mat, og samtímis háS hinn hrikaleg-
asta hildarleik, sem sögur fara af.
ASalbyrSi ófriSarins, bæSi fjárhags-
lega, og eins aS þvi er til hernaSar-
ins kemur, hlaut því aS lenda á ÞjóS-
verjum.
Hervald ÞjóSverja er alkunnugt,
og er jafnvel ekki laust viS aS meira
sje úr því gert en má. En frammi-
staSa þeirra í alheims-búskapnum —
hinar feykilegu framfarir þeirra i iSn-
aSi, verslun og landbúnaSi hefur aft-
ur á móti ekki veriS metin aS verS-
leikum. En af þvi aS einmitt þessar
framfarir hafa feykimikla þýSingu
fyrir þrautseigju þeirra í þessum ó-
friSi, þá ætla jeg aS athuga Þýska-
land eins og þaS var í júlí 1914, og
líta sem snöggvast á framfarir þess
fyrir ófriSinn.
Þýska ríkiS er 540,000 ferkílómetr-
ar aS flatarmáli, eSa því sem næst
fimm sinnum stærra en Island. Frá
náttúrunnar hendi er Þýskaland miklu
ófrjósamara heldur en til dæmis
Frakkland, Bretland, SuSur-Rússland
cg NorSur-Italía, því þaS er bæSi
sendiS og hálent. Og þó gat þaS um
fjögur ár haldiS lífinu í íbúum sínum,
en þeir eru 67 miljónir. AS þetta gat
tekist, má þakka hinum stórstígu
framförum á sviSi landbúnaSarins.
FræSimaSur einn, Justus Liebig a8
nafni, gerSi vísindalegar rannsóknir
á tilbúnum áburSarefnum, og árang-
urinn af þessum rannsóknum varS sá,
aS nú tókst meS þessum áburSarefn-
um aS auka framleiöslu jarSarinnar
aS afarmiklum mun.
Nokkrar tölur geta best sýnt þetta:
Akur, sem áriS 1880 gaf 27 sk^ppund
af .hveiti, gaf 1913 50 skippund, eSa
86% meira til jafnaSar. Eins varS
uppskera hafra 81% meira af hverri
dagsláttu, rúgs 75%, byggs 47%.
Ekkert sýnir þaS eins glögglega, á
hve háu stigi þýskur landbúnaSur
stendur, eins og samanburSur viS ,
önnur lönd. ÁriS 1912 gaf sami akur
á Þýskalandi aS meSaltali '50 skip-
pund af hveiti, á Frakklandi 29 skip-
pund, í Bandaríkjunum 2$ skippund
og á Rússlandi ekki nema 19 skip-
pund. Á svipaSan hátt hækkaSi meS-
aluppskera af kartöflum óg sykurróf-
um. Þýskaland gefur meira af sjer
af þessum tveim ávöxtum heldur en
nokkurt annaS land í heimi. MeS til-
liti til kvikfjárræktarinnar var ab-'l-
áherslan lögö á þaS, að bæta búfjar-
stofninn. SíSustu þrjátiu árin hefur
þýskur landbúnaSur aukiS nytjar sín-
ar um 60%, en samtímis hefur tala
þeirra manna, sem aS landbúnaSi
unnu, lækkaS um to%. Þetta má meS
sanni kalla glæsilegan sigur vinnu-
vísinda.
.Á þessum árum jókst fólkstala
Þýskalands Um hjer um bil 17 mil-
jónir, og allur þessi sjóSarauki gat
því óskiftur starfaö aS því, aS byggja
upp stóriSnaS Þýskalands. An hans
befSi landiS aldrei getaS varist, jafn-
vel þótt þaS hefSi borið gæfu til, a$
standa yfir höfuðsvörSum hungur-
vofunnar.
					
Fela smámyndir
Blağsíğa 41
Blağsíğa 41
Blağsíğa 42
Blağsíğa 42
Blağsíğa 43
Blağsíğa 43
Blağsíğa 44
Blağsíğa 44