Tímarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrá inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lögrétta

Smelltu hér til ağ fá meiri upplısingar um 1. tölublağ 
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoğa í nıjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |


Ağlaga hæğ


Vafrinn şinn styğur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til ağ skoğa blağsíğuna sem JPG
Lögrétta

						»4
LÖGRJETTA
LÖGRJETTA kemur út á hverjum mið-
vikudegi, og auk þess aukablðí vi8 og við,
minst 60 blöð alls á ári. Verð kr. 7.50 árg. á
Islandi, erlindis kr. 10.00. Gjalddagi I. júU.
Grænland.
Eftir Jón Dúason.
Kjarorð:
Látum  sjá  að   sje  ei   fokið,
Svellagrund,   í   öll   þín   skjól,
ei  sje  þinni árbók  lokið,
eyjan   köld   við   norðurpól.
Þjóðastofn  skal gildna og gróa,
gamalt   drauma   heitorð   efnt;
grein  á honum  græna  og   frjóva
geta  vildi  jeg  okkur  nefnt.
/. Þ.
I.
Þegar siglt er í vestur frá Snæfells-
nesi í björtu veSri, er sagt að það
vatni um jökla gömlu frændland-
anna mitt í sundinu. Frá nýlendunni
Angmagsalík, andspænis Reykjavík,
þar sem áður hjetu Gunnbjarnarsker,
sjest stundum land í austri. Það er
ættlandið okkar í hyllingu, og ber
mikiS á þremur skögum er Hggja í
vestur. FjarlægSin milli Grænlands
og íslands er ekki meiri en þetta. Þar,
sem sundiS er mjóst, er þaS einar
40 mílur, og aS Grænland sjest ekki
þráfaldlega í hyllingu frá NorSur-
og Vesturlandi er aS kenna eiginleik-
um loftlaganna yfir austurströnd
Grænlands.
Grænland er 20 sinnum stærra en
ísland eSa 3 sinnum stærra en Nor-
egur, Danmörk og SvíþjóS til sam-
ans. Islaust land á Grænlandi, sem
meS vissu hefur veriS mælt, er 3
sinnum stærra en Island aS jöklun-
utn meStöldum. Frá 85" 40' nbr. nær
Grænland yfir 24 breiddargráSur alt
sUSur aS 59" 46' nbr., eða með öðr-
um orðum ofurlitið suður fyrir St.
Pjetursborg og Kristjaníu. Á landa-
brjefi lítur ísland út eins og ey við
Grænland, eins og stór ey í hlutfalli
viS þaS hve sundiS er mjótt. FeSur
okkar, sem voru ótrauSari aS sigla
um höfin og leita æfintýra en viö,
báru svo góð skil á allan strendur
Grænlands, aS þeir gátu getiS þess
rjettilega til, aS þaS var eyland.
ÞaS, sem kemur mönnum fyrst í
hug, er Grænlands er getiS, er haf-
isinn. Hann er frosinn sær norSan
úr höfum. Á síSari hluta vetrar og á
vorin brýtur hann upp og rekur meS
norSanstraumnum suSur um sundiS
milli SvalbarSs og Grænlands. Frá
75°til 709nbr. víkkar straumurinn og
ÍEÍnn dreifist. Þar verSur þvi siglt
aS landi á síSari hluta sumars. En
þar skerast inn í landiS geysimiklir
og forkunnarfagrir firSir. ÞaS eru
merkir staðir, því þar er náttúran enn
að kalla ósnortin af mannlegri til-
komu. Þar er og fjöldi refa og hjera,
og þar eru miklar hjarSir af moskus-
nautum. ÁSur voru þar og mörg
hreindýr, en úlfa, sem eru þar í landi,
hafa nú drepiS þau til þurSar. Þar
er og gott til fanga á sjó, fiskjar, sela,
rostunga og hvítabjarna.- H a r t z
segir, aS fá sjeu þau svæSi á vorri
jörð jafn nálæg Norðurálfu, er sjeu
jafnvel fallin til skemtiferSa og þess-
ir firSir. Fyrir ófriSinn höfSu og
skemtiskip tekiS aS venja komur sín-
ar þangaS. 1 sundinu milli Græn-
lands og íslands mætast NorSan-
straumur og Flóastraumur og fer
sína leiS hvor þeirra. En þar sem
sundiS er mjóst rekur ísinn þjett
fram með vesturströndinni, svo þar
verður naumast komist að landi.
Sunnar, við 66°> lónar ísnum frá,
vegna bugðu á landinu og útstreym-
is úr fjörðunum. Þar er greitt að
sigla að landi í seinni hluta ágúst ^
og byrjun september. Þegár isinn
kemur suður um suSurodda Græn-
lands hefur hann látið mjög ásjá fyr-
ir seltu hafsins, fyrir hita og straumi
lofts og lagar. Sunnan við Grænland
klofnar Flóastraumurinn og rennur
kvísl úr honum norour meS vestur-
strönd Grænlands og fyllir hún Vín-
landshafið (Davidsundið) með heitu
vatni, sem alt frá yfirborði og niður
í botn hefur sama hitastig og Flóa-
straumurinn í Atlantshafi á sama
breiddarstigi. Af þessu stafar mikill
munur á veðráttu á austur- og vest-
urströnd Grænlands. Á Suður-Græn-
landi að vestan leggja t. d. aidrei
hafnir á vetrum. — En inst við land
ofan á heita vatninu flýtur kalt og
blandað vatn úr Norðanstraumnum.
Ber það með sjer leifar af hafísn-
um frá austurströndinni. Rekur svo
ísleifarnar norður meS Eystribygð
og fylgja ísnum geysimiklar torfur af
útsel. Norðanlega í Eystribygð, við
61 ° 4°' nbr., svifar ísnum til hafs,
vegðna bugðu á landinu og útstrevn.
is úr fljótunum. Þar halda menn a'ð
Hvarf hafi heitið til forna (Núnar-
suit) og kemur það 'vel heim við
fornar siglingalýsingar til Grænlands.
Þar er ætíð hægt að sigla að landinu
og svo suður með ströndinni innan
eyja og skerja, er liggja fyrir allri
ströndinni, ef ekki verður siglt beint
inn í firðina í Eystribygð. Á næstu
böfnum fyrir norðan Hvarf getur
hafís verið til baga, en.þar norður af
er hann úr sögunni. Fyrir Eystri-
bygð er aldrei ís frá því í ágúst
og fram i febrúar—mars. Við Vest-
ribygð er aldrei ís. Ef til vill er gert
of mikið úr íshættunni við Grænland,
því þess er ekki getið, að nokkurt
kaupfar hafi farist þar af völdum íss,
siðan Danir hófu þangað siglingar.
Frá seinni hluta sumars, þegar norS-
urhafið byrjar aS leggja og fram á
vor, er ísinn tekur að leysa, er yfir^
leitt lítið um ís við suðurstrendur
Grænlands.
Vesturströnd Grænlands er mjög
vogskorin. Inn í landið skerast djúp-
ir, örmjóir firðir, sem oft eru tugir
mílna á lengd. Inni við þessa firði,
einkum hina syðri, er dásamleg nátt-
úrufegurð, og svipar þar mjög til
þess sem er í Noregi. Úti fyrir landi
með ströndinni er þjettur eyjaklasi,
svo sem í Noregi. Þar voru áður egg-
ver, æSarvörp og selalátur. Eystri-
bygö var syðst og aUstast á vestur-
ströndinni og náði frá 590 46' nbr.,
meira en 2 breiddarstig norður. —
Firðirnir snúa móti suðvestri, og þar
eru góð lönd. Syðst í Eystribygð eru
fjöllin há og brött og ganga þver-
hnipt niður í sjó. Þar er undirlendi
litið og þar er lítil bygð. Norðar
lækkar ströndin, og í stað fjallanna
koma grónar öldur og ásar meö
einstöku fjallatoppum. Þar eru und-
irlendi mikil og frjósöm, og þar var
hjarta EystribygSar: Sigluf jörður,
Vatnahverfi, Einarsfjörður og Ei—
ríksfjörður. Þessi hjeruð kalla Dan-
ír nú einu nafni: „Sljetturnar við
Júlíönuvon." Sunnar voru þó ýmsar
merkar bygðir. Þar var t. d. Vatns-
dalur, ágæt sveit, og Herjólfsnes. I
Vatnsdal hefur P. Vibæk sagt, að
grasið næSi manni undir hönd. En
fyrir norSan EiríksfjörS voru MiS-
firðir og bygðin náði alt norður fyrn
Arsuk, sem er norður frá Ivigtut.
Vestribygð var miklu norðar, á líku
breiddarstigi og Vesturland. Hún var
í dölum inn af fjörðunum við GóS-
von. Þeim sveitum hefur Egill Þór-
hallason lýst, sem fæddur var og upp-
alinn á Borg í BorgarfirSi og lengi
var trúboði á Grænlandi, jafnað til
„bestu sveita" á Islandi. Honum var
mjög í huga aS endurreisa bygðir
okkar þar, og hann hafði samband
við einokunarverslunina, sem einnig
hafði hug á málinu í þann mund. En
það er ókunnugt, hvers vegna ekkert
varS úr þessum ráSum. Þá voru Dan-
ir enn ekki farnir aS sigla til Eystri-
bygSar og Egill kom ekki þangaS.
Þegar ræSa er um Grænland sem
heild, er rjettmætt aS tengja viS þaS
hugmyndir um is og kulda. Þar meS
sje þaS ekki sagt, aS landiS sje lítils
virSi fyrir því. Köldu löndin geta ver-
iS góS á sína vísu og til þeirrar fram-
leiðslu, sem meS mestum ábáta verð-
ur rekin þar, á sama hátt og pálma-
rækt í heitu löndunum. í heimskauta-
löndunum er t. d. hægt að framleiða
miklu betri grávöru en annarsstaðar
á jörðinni, þar sem loftslagiS er heit-
ara og óhagstæSara frá sjónarmiSi
þessarar atvinnu. Þar er ógrynni af
fiski, fugli og spendýrum í og á sjón-
um viS strendurnar. Þegar komið er
svo langt norður, aS þar grær ekki
gras, vaxa þar þó stórar breiður af
mosa, sem hreindýrahjarSir geta lif-
aS á. Þótt svo langt sje fariS í norS-
ur, aS ekki svari kostnaSi aS reka
srmðfjárrækt, geta þó gengið þar
sjálfala stórar hjarðir af moskusux-
um, hreindýrum og öðrum heim-
skautadýrum, ef þau eru varin fyrir
óvinum sínum. Þannig má fá mikinn
gróða fyrir litla fyrirhöfn. ÞaS er
einnig líklegt, aS meS kynblöndun og
kynbótum jurta sje hægt að koma
upp tegundum, sem geta vaxið og
gefiS fullan ávöxt norður í kuldabelt-
inu, þótt þær hafi upphaflega búið
við hlýrri kjör. Heimskautalöndin eru
einnig sjálfkjörin ferSamannalönd í
framtíSinni fyrir fólk, sem sunnar
býr á hnettinum og dreymir dag*-
drauma um hafís og vornætursól. Og
síðasten ekkj síst eru fult eins mikl-
ar líkur tii þess, aS málmar og dýr
steinefni finnist i heimskautalöndun-
i'ffl og hvar annarstaSar á jörSunni,
og þar eru ótæmandi kraftlindir, foss-
afliS. — Kuldi heimskautalandanna
er miklu bærilegri fyrir þá, sem vinna,
en hiti miSjarSarlandanna, og heim-
skautaloftið, sem engin sóttkveikja
getur lifað í, mörgum sinnum heil-
næmara en loftið í hitabeltislöndun-
tim, sem er þrungið lifandi smáver-
um. Þess vegna hefur og athygli og
ágirnd stórveldanna snúist aS þess-
ran löndum í seinni tíS.
En þaS er auSskiliS, aS í landi, sem
nær yfir 24 breiddargráSur frá norðri
til suðurs, getur loftslag og staðhætt-
ir ekki verið líkir syðst og nyrst. 1
dölum, sem snúa á móti suðvestri, og
eru á sama breiddarstigi og sunnan-
verSur Noregur, hlýtur sólarhitans aS
gæta mikiS. AS visu kælir ísrekiS viS
ströndina, en þar á móti þerrar og
hitar aljökullinn þá vinda, sem af
honum standa. Kulda og súldar at
ísrekinu hlýtur og aS gæta mest úti
í skergarSinum, en miklu minna þeg-
ar dregur inn í landiS. LoftiS verSur
og þurrara og hlýrra, er vætan hefur
fallið úr því úti á annesjum. Lægju
lágir dalir norðan undir Vatnajökli á
íslandi, mundi þess ekki verða þar
mikið vart, þótt hafís ræki fyrir ut-
an land. En það hagar ekki mjög
cJíkt þessu til í íslendingabygðunum
gömlu á Grænlandi. Strandræman
sem er íslaus á Grænlandi, er að vísu
ekki breiS, borin saman viS hiS mikla
meginland, en þaS gildir ekki eftir
islenskum mælikvarSa. Það eru því
á Grænlandi hjeruð, gömlu ný-
lenduhjeruðin, sem ekki að eins að
náttúrufegurð, heldur að veSurbliðu,
gróðurríki og öðrum landskostum,
standa að minsta kosti ekki aS baki
bestu sveitunum á íslandi. Þetta staS-
festa allir þeir, sem þekkja til á Græn-
landi og Islandi. ÞaS væri einnig
meS öllu óskiljanlegt, aS Islendingar
hefSu fariS til Grænlands og tekiS
sjer þar varanlega bólfestu, hefSu
þeir fengiS lakari kjör en þeim stóSu
til boSa á íslandi. Sumir af landnáms-
mönnunum fóru frá stórum búum,
góðum jörSum og hjerlendum mann-
virSingum, án þess aS nokkur nauSur
ræki þá til. Og þaS er óskiljanlegt,
aS Eiríkur rauSi, sem ekki naut vin-
sælda hjer á landi, skyldi ná þvílíkri
hylli og virðingu á Grænlandi og raun
varS á, hefSi hann með fölsku lofi
gint fólk til aS flytja með sjer í
verra land. Seinni tíma lýsingar á
gömlu nýlendusvæðunum eru einnig
þannig, aS hver og einn, sem þær fær
í hendur, getur ekki annað en fallist
á orð próf. Finns Jónssonar, að „þeg-
ar maður les þær lýsingar undrar
mann ekki, aS Eiríkur gamli gæfi
landi sinu fagurgrænt nafn." ÞaS er
okkur Islendingum hiS mesta ólán,
hve lítiS viS þekkjum til Grænlands,
og hve ómerkilegt það litla er, sem
viS vitum: lýsingar á skrælingjabæl-
um og skrælingjaháttum gegn um
annarlegt gler. Um auðsuppsprettur
náttúrunnar þar til lands og sjávar
þekkjum við harla litið, og þekkingu
okkar á gömlu landnámshjeruðunum
er eitthvaS líkt háttað. Annars er
þekking manna alment á þessum hjer-
uSum ófullkomin enn þá, vegna þess,
hve langt þau liggja inni í landinu.
Þar eru enn heil svæSi, sem enginn
NorðurálfumaSur hefur komiS á, síS-
an íslendingabygSin leiS undir lok.
En auk þekkingarleysisins getum viS
ákært sjálfa okkur fyrir þaS, aS hafa
skapað okkur rangar hugmyndir um
Grænland.
Stutt Idó-námskeið.
Eftir Holger Wiehe.
StafrofiíS.
a, b, c, d, e, f, g, h, i, j, k, 1, m,
n, o, p, q, r, s, t, u, v, w, x, y, z;
au, eu; ch, sh.
Framburður
Stafir þessir eru bornir fram eins
og í íslensku nema: c sem er = ts;
f altaf = f í fá; g altaf = g í gala;
i = í; j hjerumbil raddað = sj eða
<Jsj (= franskt j í journal eSa enskt
g i gentleman); k = k í kalla; 1 =
laga ;q=k;u = ú;w = enskt w;
y = j; z = raddaS s; au = á; eu =
eú; ch hjerumbil = tsj (= enskt ch
í church) ; sh hjerumbil = sj (=
enskt sh, þýskt sch og franskt ch).
i og u eru borin fram j og w í tví-
eða fleirkvæðum orðrótum, og u einn-
ig sem w á eftir g og q, t. d. familio
(famíljo) = fjölskylda; manuo
(manwo) = hönd; linguo (línngwo)
Eimskipafél. Islands
AðaUfindar.
Aðallnndur Hlutaíélagsins Eimskipalélag íslands verð-
nr haldinn í Iðaaðarmannaliúsinu í Reykjavík, laugardag-
inn 28. jdni 1919, og hefst kl. 1 e. h.
1.    Stjórn félagsins skýrir frá hag þess og framkvæmdum á liðnu
starfsári, og frá starfstilhöguninni á yfirstandandi ári og ástæðum
fyrir Iienni, og leggur fram til úrskurðar endurskoðaða reksturs-
reikninga til 31. desember 1918 og efnahagsreikning með athuga-
semdum endurskoðenda, svörum stjórnarinnar og tillðgum til úr-
skurðar frá endurskoðendunum.
2.    Tekin ákvörðun um tillögur stjórnarinnar um skiftingu ársarðsins.
3.    Tillögur um lagabreytingar.
4.     Kosning 4 manna í stjórn félagsins í stað þeirra, sem úr ganga
samkvæmt félagslögunum.
5.    Kosinn endurskoðandi í stað þess er frá fer, og einn varaend-
urskoðandi.
6.    Umræður og atkvæðagreiðsla um frumvarp til reglugerðar fyrir
Eftirlaunasjóð h. f. Eimskipafélags íslands.
7.    Umræður og atkvæðagreiðsla um önnur mál, sem upp kunna að
verða borin,
Þeir einir geta sótt fundinn, sem hafa aðgöngumiða. — Að-
göngumiðar að fundinum verða afhentir hluthöfum og umboðsmönn-
um hluthafa á skrifstofu félagsins í Reykjavik, eða öðrum stað, aem
auglýstur verður síðar, dagana 24.—26. júni, að báðum dögum með-
töldum. Menn geta fengið eyðublöð fyrir umboð til að sækja fund-
inn hja hlutafjársöfnurunum um alt land og afgreiðsiumönnum fé-
agsins, svo og á aðalskrifstofu félagsins 1 Reykjavík.
Reykjavík 30. desember 1918.
l.f. limskipafálag
= tungumál; aquo (akwo) = vatn;
af tur á móti: nia (nía) = okkar; vua
(vúa) =a yður. NB. EndingarhljóðiS
(o, a)  telst ekki með til rótarinnar.
Áhersla.
Áherslan er í nafnháttum sagna á
endingunni: -ar, -ir, -or: am-ar =
aS elska; am-ir = að hafa elskað;
am-or  =   aS  munu  elska.
1 öllum öSrum orSum er áherslan
á næstsíðasta atkvæði, t. d.: aglo
(a-glo) = örn; agulo (a-gú-lo) =
nál; enemiko (ene-mi-ko) = óvinur;
familio (fa-mil-jo) = fjölskylda;
gaya (gai-ja) = kátur; lando (lan-
do) = land; manuo (man-wo) =
hönd; olda (ol-da) = gamall; ranún-
kulo (ranún-kú-lo) = sóleyja; sama
(sa-ma) = samur; sana (sa-na) =
heilbrigður; segun (se-gún) = sam-
kvæmt; vintro (vín-tro) = vetur;
vizajo (víza-dzjo) = andlit; yuneso
(jú-ne-so) = æska.
Beyging.
G r e i n i r.
Óákveðinn greinir er enginn í ído:
fisho = fiskur.
ÁkveSni greinirinn er: la : la f isho
= fiskurinn; la fishi = fiskarnir. —
í einstökum tilfellum er þó sjerstak-
ur fleirtöIugr.notaSur í orSumervant-
ar fleirtölumynd. le. Dæmi: le Blön-
dal = Blöndalarnir; le kin = fimm-
urnar; le h = h-in; ne koliez omna
sa beri, nur le matura, é lasez le
nematura = tíndu ekki öll þessi ber,
einungis þau sem þroskuS eru, og
láítu hin óþroskuSu eiga sig.— Sömu-
leiSis er sjerstakur hvorugkynsgrein-
ir fyrir framan lýsingarorð, sem eru
hvorugkyns: lo. T. d.: lo sama =
hið sama; lo vera = hiS sanna; (en:
vero (nafnorð) = eitthvað satt).
Naf nor S.
Nafnorð enda í eintölu á -o, í fleir-
tölu á -i. Dæmi: amik-o = vinur;
tabl-o = borS ; drinkaj-o = drykkur;
amik-i = vinir; tabl-i = borS; drin-
kaj-i = drykkir; la tabl-o = borSiS;
la amik-i = vinir-nir.
LýsingarorS.
LýsingarorS enda altaf á a: mikr-a
lando = lítiS land; la mikr-a lando
= litla landiS; la mikr-a landi =
litlu löndin. Það má stundum sleppa
a-inu, einkum á undan sjerhljóði;
kar' amiko = kæri vinur; grand
arboro = stórt trje; en betra er aS
gera það ekki.
Breyta má lýsingarorði í nafnorS:
U richa e la povra = hinn ríki og
hinn fátæki; le richa e le povra =
hinir ríku og hinir fátæku; en: la
richo = auSmaðurinn; la richi =
auðmennirnir; la povri = fátækling-
arnir.
Stigbreyting.
MiSstig lýsingarorSa myndast með
því aS setja plu (= meir) fyrir fram-
an lýsingarorðiS (og min = miður) :
olda = gamall, plu olda = eldri, min
olda = miður gamall, — en er tákn-
að með kam. Dæmi: me esas plu olda
kam vu = jeg er eldri en þjer; íl
ests min kaduka kam ilua spozino =
hann er ekki eins hrumur og konan
hans.
Efsta stig er myndað með því aS
setja maxim (= mest) og minim
(= minst) fyrir framan: maxim olda
= elstur. — af (eignarfall) er táknaS
meS ek, de eða inter: la maxim yuna
ek (de) la filiuli di la urbestro ekmi-
gris = hinn yngsti af sonum borgar-
stjóra fór úr landi; el esas la maxim
bela ek (inter) omna puerini = hún
er fegurst allra meyja.
Mjög (fyrir framan frumstig) er
tre, miklu (fyrir framan miðstig) er
multe: il esas tre kurta = hann er
mjög lágur; il esas multe plu kurta
kam ilua fratulo = hann er miklu
lægri en bróSir hans.              Frh.
Einar G. Ólafsson
gullsmiður.
Hann var fæddur aS SySri-Hömr-
um í Holtum í Rangárvallasýslu io.
ágúst 1887. Voru foreldrar hans Ólaf-
úi Einarsson og Ragnhildur Filippus-
dóttir, nú til heimilis á Grettisgötu
35 B hjer í bæ. Fyrstu 4 ár æfi sinn-
ar dvaldi hann hjá foreldrum sinum,
en fjögra ára fluttist hann að Reynis-
vatni, til SigurSar Einarssonar, föð-
urbróður síns, og dvaldi hjá honum
þar til hann var 16 ára, þá fluttist
hann til Reykjavíkur til foreldra
smna.                                              i 11!
Það kom snemma í ljós, að Einai
var maður vel gefinn, enda fór hanu
þegar í æsku að hugsa um framtíð-
ina, hugsa um að gera sig að sjálf-
j stæSum manni, sem yrSi þess umkom-
' inn að marka ný spor, manni, sem
ekki þyrfti endilega að þræSa ann-
ara götuslóSir. Fyrst mun hugur Ein-
ars  hafa  hneigst  aS  bóklegu  námi
					
Fela smámyndir
Blağsíğa 1
Blağsíğa 1
Blağsíğa 2
Blağsíğa 2
Blağsíğa 3
Blağsíğa 3
Blağsíğa 4
Blağsíğa 4