Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Verkamašurinn

PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Verkamašurinn

						Þar sem menn loka húsum
ÞaS gerist víSar og víðar, aS
dyrum húsanna er lokað í dreif-
býlinu og menn ganga slyppir
frá jörðunum, því enginn vill
kaupa. Mig langar að leiSa les-
anda á einar þær stöðvar, þar
sem allmjög ber á slíkri öfug-
þróun.
Ef við ökum frá Þórshöfn á
Langanesi, austur yfir Brekkna-
heiði (áður Helkunduheiði),
förum við yfir sýslumörk Norð-
ur-Þingeyjarsýslu og Norður-
Múlasýslu. Af austurbrún heið-
arinnar blasir við flói mikill:
Bakkaflói, er markast af Langa-
nesfonti að norðan og Digra-
nesi að austan.
Inn í strandlengju þá hina
miklu, er liggur sunnan að fló-
anum, skerast þrír firðir, nyrzt
Finnafjörður, þá Miðfjörður og
austast Bakkafj örður.
Strandlengja þessi hefur frá
fornu heitið Norðurströnd, en
nú síðustu áratugi gengið undir
nafninu Langanesströnd.
Sveit þessi er sérstakur hrepp-
ur, Skeggjastaðahreppur, og eru
hér norðurmörk hans, en austur-
mörk liggja á Sandvíkurheiði, er
skilur Strönd og Vopnafjörð.
„Austan við Langanes eru
Langanesstrendur, þar er fiski-
sælt á sumrin."
Þessi klausa stóð í landafræði
okkar fyrri, og hefur valdið þeim
tvöfalda misskilningi, að sveitin
héti Langanesströnd, og sé aust-
an við eða jafnvel austan á
Langanesi. Hitt er rétt, eða a. m.
k. var rétt: „Þar er fiskisælt á
sumrin". Hér mun því jafnan
hafa verið allgott undir bú, því
flestir bændur reru til fiskjar
með landbúnaði og juku þannig
matbjörg sína, en stutt var á
• mið, er gaf. En þessi svæði urðu
fyrir ránveiði eins og fleiri, og
því dró mjög úr afla á grunn-
miðum á löngu tímabili eftir
fyrra stríð, og hefur vart komizt
í hið eldra horf enn, þrátt fyrir
friðun.
Annað, sem stuðlaði að sæmi-
legri afkomu var afburðagóð
fjörubeit fyrir sauðfé, ef ekki
voru ísar. Var því fé yfirleitt létt
á fóðrum, enda oft snjólétt á
vetrum, og beitilönd eru víðast
góð. Þetta kom sér vel, því hér
„sumrar seint á stundum". Norð-
austanáttin er rík og kaldlynd,
úthagar spruttu illa, engjahey-
skapur því seintekinn og ræktun
lengst af lítil. Þar við bætist, að
sveitin liggur í norðurkanti
hinnar alræmdu Austfjarðaþoku.
Eru því óþurrkar tíðir. Fóður-
öflun var því mjög erfið áður en
ræktun kom til. Þótti vel sett á
vetur, ef heybaggi var til á kind.
Sem við erum stödd á austur-
brún Brekknaheiðar, höfum við
á vinstri hönd f jallaklasa mikinn,
er gengur út austanvert Langa-
nes, allt til það þverbeygir í aust-
ur. Þetta eru hrikafjöll, stand-
brött í sjó, skorin sundur af
þröngum skörðum. Fjallklasinn
veitir Ströndinni skjól í norðan-
átt, en rænir hana einnig dýrð
miðnætursólar um stund á vor-
nóttum, því miður.
Syðsti hluti fjallanna hefur
um langt bil verið kallaður
Gunnólfsvíkurfjall, en hét til
forna Gunnólfsfell. Svo segir í
Landnámu:
„Gunnólfur kroppa hét maður,
sonur Þóris hauknefs hersis,
hann nam Gunnólfsvík og Gunn-
ólfsfell og Langanes allt fyrir
utan Helkunduheiði og bjó í
Fagravík". Þar segir enn: „Finni
hét maður, er nam Finnafjörð
og Viðfjörð." (Nú Miðfjörð).
Og enn segir Landnáma: „Hróð-
geir hinn hvíti Hrappsson, nam
Sandvík fyrir norðan Digranes,
allt til Viðfjarðar og bjó á
Skeggj astöðum."
Þetta hefur Landnámabók að
segja um frumbyggð sveitarinn-
ar. Þeir hafa haft landrými nóg
í fyrstu, þessir þrír. Ekki er mér
kunnugt um bæinn Fagravík, en
Fagranes þekkja allir. Hér hafa
enn orðið nafnbreytingar: Við-
fjörður verður Miðfjörður og
er eðlileg þróun. Sandvík er enn
þekkt sem innhluti Bakkafjarðar,
s.b. Sandvíkurheiði þar innaf.
Við sjáum hér af heiðarbrún-
inni yfir alla sveitina, langa, vog-
skorna sjávarströnd og nokkuð
mikið undirlendi, einkum mið-
svæðis. Þá taka við ávalir,
bungumyndaðir hálsar og lágar
hæðir inn til landsins, allt inn-
undir Hólsfjöll. Kistufjöll marka
þar þverlínu í bláu við sjón-
deildarhring og tveir fjallahnúk-
ar hefjast upp af hálendinu og
sjást víða að. Þetta eru Hágang-
ar, ytri og syðri, falleg fjöll, sem
oft falda hvítu.
Eftir að hafa skyggnzt svo vel
um af brún Helkunduheiðar, er
bezt að aka austur þjóðveginn
og kynnast byggðinni nánar.
Við komum fyrst að bæ Gurnir
ólfs kroppu, Gunnólfsvík. Bær-
inn stendur skjóllega sunnanund-
ir enda Gunnólfsfells og er all-
hrikalegt upp að líta. Þetta er
stór jörð og var oft vel setin,
með gagn af sjó og landi. Vísir
að sjávarþorpi myndaðist niðri
á fjörubakkanum og kallaðist
Bakkinn. Þaðan hefur án efa
lengi verið stunduð útgerð, en
tvö býli stóðu þar framundir síð-
ara stríð, og Færeyingar voru
þar fjölmennir hvert sumar.
Margri skútunni þótti og gott að
hleypa þar inn í norðan og norð-
austan áföllum. Nú er þetta allt
í eyði og tómi. Nýbyggt hús
stendur lokað og mannlaust á
landnámsjörðinni og tún í órækt.
Þarna eru þó góð lífsskilyrði.
Lending ágæt og velvarin fyrir
úthafsöldu, skammt á mið og
fiskivon. Hér ætti að gera
bryggju, byggja hús og róa á sjó.
Kannske koma þeir tímar.
Við ökum yfir ána Geysirófu,
litla og káta, á leið sinni ofan úr
heiðinni út í víkina. Á eystri
bakka hennar stendur lítið stein-
hús á lágum mel, en mannlaust.
Býlið var kallað Urðarsel og hér
fæddist Bóni prins. (Sjá sögu
Kiljans, Napóleon Bónaparti.)
Þegar rómantíkin tók að grass-
era með þjóðinni og steinsteyp-
an, andstæða hennar, kom til
sögu, var byggt upp í Urðarseli
og nafnið Sóleyjarvellir fest við
býlið, enda mun það hið upphaf-
lega. En það dugði ekki til, jörð-
in er í eyði.
Við ökum fyrir ofurlítinn
múla, framhjá Bolabás og erum
komin að Felli. Smyrlafell hét
það og var vel setið, enda góð
jörð. Nú búa þar feðgar tveir,
einir, og fagur hópur er floginn
úr því hreiðri til annarra lands-
hluta.
Rétt er að stoppa aðeins hjá
næsta vatnsfalli, FinnafjarSará.
Gunnólfsvíkurfjall (Gunn-
ólfsfell). Það ver sveitina
fyrir noröanótt. Yxt á
þessum fjallarana er önn-
ur „vörn". Á Heiðarfjalli
sitja kanar og skyggja
hönd fyrir augu í austur.
Mynd H.K.S.
verðan gerist stutt en fagurt æf-
intýr í byggðasögu sveitarinnar,
sem vert er að minnast:
Á þriðja tug aldarinnar
byggðu barnmörg hjón sér býli
hér í landi Saurbæjar og kölluSu
Hafnir. Þetta voru atorkuhjón
og börnin einstakt efnisfólk.
Þetta býli varð þekkt fyrir starf-
semi og snyrtimennsku. Synirnir
komu upp farsælli útgerð þaðan,
og faðirinn ræktaði tún. Kraftur,
æskugleði, músik og gestaglaum-
ur einkenndi hér allt meðan það
var.
En margt af því, sem óx og
dafnaði á þriðja tugi aldar okk-
ar, skolaðist burt og sökk í lok
hins fjórða og í upphafi hins
fimmta. Saga Hafna er öll og
fjölskyldan   dreifð   um   landið,
Sóleyjavallahúsið. Lokað, mannlaust.
Um þessa á var eitt sinn kveð-
in vísa, sem ekki má gleymast,
sökum frumleika: Finnafjarðará
er ljót — byssu-skalla-rana. ¦—
Ég vildi ég ætti mér orf og Ijá ¦—
þá skyldi ég höggv-ana niður í
strá — og fara svona með hana.
Lax finnst í ánni og á nyrðri
bakka ofan við ósinn mótar fyrir
fjárborg frá Felli. Fjaran hér var
góð og kölluð átjánviknafjara.
Það nafn hefur hún hlotið á
hörðum vetri, er þari hennar
bjargaði sauðkindinni.
Næsti bær heitir Saurbær. Við
getum áð við Saurbæjará. A
nyrðri bakka hennar stendur ný-
legt og gott steinhús, mannlaust.
Ræktun er hér og landkostir, en
ekki mannlíf. Skammt frá eru
rústir annars býlis, Stekkur hét
það og fóstraði dætur fagrar
milli heimsstyrjaldanna tveggja.
Spyrjið nú eftir fjölskyldunni í
Húsavík norður.
Austan ár er þó enn vel búið,
en Saurbær var þéttar setinn
áður.
Nú verður nes langt á vinstri
hönd, Miðfjarðarnes — tangi, er
skiptir Mið- og Finnafirði. Um
miðjan   þennan   tanga   norðan-
4)   Verkamaðurinn
brautryðjandinn genginn til
náða og eyðingin jafnar yfir
sporin. En lagið „Æskuminning"
á rætur hér. Höfundur þess,
Ágúst Pétursson er eitt þessara
systkina.                          .
En áfram austur yfir nesið,
þar ökum við með tvö býli á
vinstri, Miðfjarðarnesin, mynd-
arbúskapur þar. Inn með Mið-
firði að norðan og stöðvumst
við Miðfjarðará. Hér er nógur
lax, ef maður mætti renna. Rétt
ofan við brúna, sern við förum
yfir, má sjá leifar eldri brúar,
sem byggð var í sumarblíðu,
þegar áin var í steinum og verk'
fræðingurinn trúði ekki heima-
mönnum. Þetta var ekkert vatns-
fall. Hann sá ekki aðdragand-
ann, vissi ekki vorleysingu, var
of lærður til að trúa bæridakurf-
um, hét Jón Þorláksson. Brúin
fór vorið eftir. En hér var þörf
að brúa. Vitað er um 26 manns,
sem áin hefur banað.
Rétt innan við brúna er býho
Miðfjarðarnessel, státar af mesta
æðarvarpi sveitarinnar í eyrar
oddanum undan Svartabakka.
Áðrur tvíbýli, nú eitt. Áfram
vegleysu inn með á að norðan-
Föstudagur   6.   september   1963
Þarna stendur rúst bæjarins
Kverkártungu. Hann var í byggð
fram undir stríð. En það gleym-
ist ekki þetta nafn. Tvennt kem-
ur til: Hér fæddist Magnús
Stefánsson,.skáldanafn Orn Arn-
arson. Faðir hans drukknaði í
Kverkárósum frá barnahópnum
sínum. En sveitin man skáldið.
Annað, sem heldur uppi nafni
þessa eyðibýlis er, að þar á nú
forláta draugur 100 ára afmæli.
Tungu-Brestur er frægasti draug-
ur þessarar sveitar og eyddi
þetta býli um stund við upphaf
sitt um 1860. Hann hefur verið
við lýði og í fullu fjöri fram
undir þetta, enda 100 ár ekki
hár draugsaldur. Síðasta ábú-
anda var hann tryggur fylgi-
nautur og átti vinsamlega sam-
búð við fjölskylduna. (Sjá
Þjóðs. Ólafs Davíðssonar um
upphaf Tungu-Brests.) Niður-
undan bænum er Fálkafoss. Þar
hrannast lax Miðfjarðarár við
torfæru. Þess vegna gengur eyði-
býlið kaupum og sölum og
hækkar í verði, hvað sem draug-
um líður, enda má víst rekja
sögu eyðibýla nútímans til öllu
háskalegri drauga og tillitslaus-
ari en Brestur var.
En aftur út til sjávar, og yfir
brúna á þessari góðu laxá. Æð-
arvarpið er einnig hér á austur-
bakkanum. Miðfjörður er stór
jörð. Voru þar lengstum fjórir
og fimm bændur. Nú eru þeir
tveir. Og æðarfuglinn vaggar sér
á bárunum.
Næst skiptir Hölkná jörðum,
og í hana rennum viS fyrir
bleikju. Djúpilækur heitir jörSin
austan hennar, með víðlend og
frjósöm ræktarlönd og gnægð
fjörubeitar. En húsið er lokað.
Djúpilækur er nú í raun og veru
í eyði. ÞaS er nýbýliS Bjarma-
land, sem blómstrar. Mun þá hiS
gamla nafn týnast?
Hér er rétt aS staldra viS og
athuga jarSfræSilegt fyrirbæri,
sem er sérstakt fyrir miS- og
norSurhluta þessarar sveitar.
ÞaS er svokallaður jarðbakki,
sem gengur eftir henni endi-
langri, mismunandi langt frá nú-
Skeggjastaða-
kirkja. 1 1 8  ára
gömul. Myndin
er   tekin   fyrir
breytingu.
verandi sjávarmáli, mest um einn
kílómeter. Þetta er fornt fjöru-
borð, því skeljar og kuðungar
koma þar upp, þegar grafið er.
Inn til landsins standa þrjú
býli í túni. Jörð sú hét til
skamms tíma GunnarsstaSir, en
þaS nafn er ekki lengur til. Ungu
býlin hlutu nú nöfn aS kröfu ný-
býlasjóSs. AtriSi, sem þyrfti aS
taka til nánari yfirvegunar.
Yfir Djúpalækinn, og viS er-
um komin í ÞorvaldsstaSi. GóS
jörS og víSlend. ÁSur margbýlt.
unni, meSal annars var grunni
lyft um hálfan meter, gluggar og
fúinn viSur endurnýjaSur. Einn-
ig var reist viS hana viSbygging
meS turni og reynt eftir föngum
aS samræma hana gerS gamla
hússins. Um þaS segir HörSur
Agústsson svo í Birtingi, 2.
hefti 1963: „Séra Sigmar hefur
einmitt á þessu ári staSiS í fjár-
frekum framkvæmdum kirkjunni
til góða. Sú viðreisn hefur á
flestan hátt tekizt vel, nema hvað
stöpull, sem klofvega húkir á
hliSarbyggingu eins og sending
frá ÆgissíSu í Reykjavík, orkar
mjög tvímælis."
I þessari viSbyggingu er for-
kirkja og skrúðhús og undir
kjallari fyrir hitunartæki. Bjarni
Ölafsson         húsasmíSameistari
gerSi teikninguna og sá um
smíSi. Leysti hann verk sitt vel
af hendi. Frú Gréta og Jón
Björnsson sáu um málningu og
skreytingu alla, m. a. vann Gréta
aS því aS skíra upp myndir og
Skeggjastaðakirkja eftir breytingu   1962.
Nú er þar einn bóndi. Hér kem-
ur Örn skáld enn viS sögu. Hann
ólst hér upp.
Þá kemur næst prestssetriS
SkeggjastaSir. Ágæt jörS og all-
vel setin. Þar er rétt aS staldra
viS og athuga 118 ára gamla
kirkju, sem veriS hefur meS í
sorg og gleSi sóknarbarna sinna
og vakir enn yfir þeim lífs og
liSnum. Kirkju þessa lét reisa
1845, þáverandi sóknarprestur,
séra Hóseas Árnason, merkis-
klerkur mesti. Yfirsmiður er mér
tjáð, að hafi verið Guðjón Jóns-
son frá Akureyri. (Hörður
Ágústsson telur þó að höfundur
kirkjunnar sé enginn annar en
timburmeistari Ólafur Briem á
Grund). Kirkjan er timburkirkja
í þeirra tíma stíl, látlaus bygging
og fögur í einfaldleik sínum.
Einhverjar endurbætur voru
gerðar á henni fyrir síðustu alda-
mót, þó án ytri og innri stílsrösk-
unar. SíðastliðiS ár var svo lokið
gagngerðri   endurbót   á   kirkj-
skrautverk á predikunarstól, sem
talinn er vera frá 18. öld.
Við förum yfir Staðará og sjá-
um fallegan foss til hægri,
Draugafoss heitir hann, — til
athugunar fyrir Eimskip. —
Spölkorn austar er Bakkaá,
hvorug mikið vatnsfall eða sil-
ungsríkt en gátu verið slæmir
farartálmar áður en brýr komu.
Hér inn til landsins eru tvö býli,
Dalhús, enn í byggð, og Nýibær,
áður Jónsstaðir, í eyði. Næsti
bær með sjó er Bakki, stór jörð
og góS, áSur mjög setin ábúend-
um, nú er þar tvíbýli aSeins.
Bakki mun lifa í sögu þó dulbúiS
sé. Þar bjó Þórarinn ríki, afi
Gunnars Gunnarssonar rithöf-
undar, og gerSi hann þennan afa
sinn ódauSlegan undir nafninu
Ketilbjörn á Knerri, í stórverki
sínu Fjallkirkjan. Þáttur Frans-
manna í lífi Ströndunga er þar
nokkuð skýrður og persónuein-
kennum manns munu sjaldan
hafa verið gerð betri skil en í
sínum og kveðja
Fró höfninni. — Bakkfirðingar byrja ungir að stunda sjó. Kannske fær þessi
hákarl í dag. Þeir hafa drepið mcrgcn góðan þar — og kunna að verka
hann vcl.
hinni hrjúfu hláturmynd af Þór-
arni á Bakka undir nafni Ketil-
bjarnar.
Þá höldum við næst í kaup-
stað. Höfn við Bakkafjörð er eitt
af minnstu sjávarþorpum á ís-
landi, íbúar eru fáir og dauft um
aS litast. Þó hefur þarna lengi
veriS útgerS og fiskverkun á
sumrin og var staSurinn mjög
sóttur af Sunnlendingum um
tíma, er nýttu fiskimiðin þarna
á milli vertíða á Suðurlandi og
blönduSu jafnvel blóSi viS „inn-
fædda". Eins var þarna mikill
fjöldi Færeyinga um langt ára-
bil. Einnig þeir skildu eftir leift-
ur kvöldstunda í augum heima-
manna. UtgerS á Höfn öSlaSist
ný og betri skiIyrSi viS íilkomu
frumstæSrar hafnar og síldar- og
beinaverksmiSja sem þarna hef-
ur veriS reist, eykur atvinnu-
vonir á sumur. Nokkur síldar-
söltun er þar einnig. Hafnar-
stæSi er annars mjög erfitt hér,
aSeins smábátar hafa veriS gerS-
ir út til fiskveiSa og varS aS
setja þá upp háan bakka undan
vetri og veSrum. Nú í sumar eru
þó gerSir út héðan tveir „mótor-
bátar", sem verða þó að leggja
upp afla sinn á Vopnafirði og
flytjast til fjarlægari staða í
vetrarlægi. Á Bakkafirði var
löngum reimt. Alþekkt er sagan
um beinakastið í Höfn, og til-
komumikið þótti, er Viðvíkur-
Lalli, Skála-Stubbur og Tungu-
Brestur höfðu þar hrindingamót
á bakkanum.
En þorpið er í vexti, og með
aukinni aðstoð fj árveitingavalds
mætti skapa þarna þægilegt at-
hafnasvæði, því fiskimiðin eru
rík og staðurinn liggur mjög vel
við til móttöku síldar, sem oft
fyllir Bakkaflóa undir haust. Hér
áður mátti stundum sjá ljóshöf
mikil, er líða tók á og skyggja.
Þá kom flotinn inn fyrir Langa-
nesið til veiða. Þessi svæði
skreyttu einnig hvít segl og
barkarlituð, Fransmenn og Fær-
eyingar þekktu auðlegð mið-
anna og sóttu þau á skútum sín-
um. Verzlunar- og vináttubönd
voru tengd, og einangrun út-
skagans rofin að nokkru. Beina-
kex, síróp og „blámaður" bættu
í munni ungum og öldnum. Ein-
staka sinnum komu rauðvíns-
tunnur á stokka, jafnvel eitthvað
sterkara. Og lágvaxinn, snöfur-
legur Fransmaður kann enn að
þekkjast í fasi og framgangi
Bakkfirðings. En hér er um for-
tíð að ræða. Sagan um það, sem
var.
Við höldum áfram unz lág-
lendið þrýtur. Þar heitir bær
Steintún, og er í byggð. Litlu
utar kemur Landsendi og skartar
vita. Þá taka við Viðvíkurbjörg,
Digranesið. En sveitin er ekki
þrotin á Landsenda. Inn í Digra-
nesið skerst vík ein, ekki mikil,
og heitir Viðvík. Inn af er dal-
skora mjó. Bær er í víkinni, sam-
nefndur henni, byggður mannlífi
framundir síðasta stríð. Hér var
Framhald á 7. síðu.
Föstudagur   6.   september   1963
Uppkeyrslon af bryggjunni í Höfn. Leiðin er brött og kemur í krappan boga
fyrir áttræð hús.
Verkamaðurinn   (5
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
4-5
4-5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8