Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Eimreišin

PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Eimreišin

						9o
Mór og kol.
I lopthvolfinu umhverfis jörðina eru, þegar vatnsgufunni er sleppt,
allt að 4/5 köfnunarefni, x/4 lífslopt (súrefni) og auk þess ýmsar lopt-
tegundir, sem miklu minna gætir; er þar efst á blaði kolsýran og þó
ekki meira af henni en 3 hlutar i hverjum 10,000 af lopti. Kolsýra
streymir viða upp úr jörðu, og mundi brátt verða svo mikið af þessari
banvænu lopttegund i andrúmsloptinu, að öllu dýralífi væri hætta búin,
ef ekki eyddist hún á einhvern hátt. Það eru jurtirnar, er einkum sjá
fyrir þvi, að ekki verði of mikið af kolsýrunni i loptinu, þvi að þótt
hún sje dýrunum banvæn, þá er hún lífsskilyrði fyrir jurtirnar; þær geta
sundrað kolsýrunni i frumefnin, kolefni og súrefni; kolefninu halda þær
eptir og mynda úr því og vatni ýms »organisk« sambönd; súrefninu
sleppa þær aptur og verða þær þannig til þess að bæta loptið. Af þurk-
uðum jurtum er nærri því helmingurinn kolefni og allt kolefni, sem er
í jörðu og á, í trjám, mó og steinkolum, hafa juitirnar »búið til« úr
kolsýru loptsins.
I ritgerð þessari mun verða farið nokkrum orðum um, hvernig
jurtirnar verða til þess, að kolefnið safnast fyrir í jörðunni, í mó og
kolum, og ýms atriði er þar að lúta, og skal þess nú þegar getið, að
mór, surtarbrandur (mókol) og steinkol eru liðir í samhangandi breyt-
ingaröð, sem miðar til þess, að úr jurtunum verði á endanum hreint
kolefhi.
I.   Mór.
Stöðuvötn myndast þar, sem lægðir og lautir eru á yfirborði jarð-
arinnar, ef loptslag ekki bannar. Stöðuvötn eru skammæ i jarðfræðisleg-
um skilningi; náttúran, bæði hin lifandi og hin dauða, starfar sifellt að
því, að útrýma þeim. Sumstaðar eru það einkum ár og lækir, sem
bera í þau möl og aur og fylla þannig upp i þau með timanum; annars-
staðar er það jurtagróðurinn, sem smátt og smátt gerir mýri, þar sem
vatnið var áður. Virði menn fyrir sjer stöðuvatn eitt í breiðum dal eða
á sljettlendi; það er stórt að ummáli en grunnt, engar ár eða lækir
renna i það svo teljandi sje, en allt vatnið vellur upp um lindir á botn-
inum; ýmsar starartegundir setjast að við bakkana, þar sem grynnst er.
Þær færa sig stöðugt lengra og lengra út í vatnið, blöð og stönglar
deyja og sökkva til botns, en allt af vaxa nýir angar og nýir stönglar
út úr rótarstokkunum og fer svo að lokum, að jurtagróðurinn hylur alveg
yfirborð vatnsins; vatnið er orðið að mýri. Aðrar mýrajurtir setjast nú
að, og rætur allra þessara jurta fljettast saman á ýmsan hátt og mynda
þjetta fiækju, en undir er þunn leðja af rotnandi jurtaleifum og vatni.
En það er af þessum •jurtaleifum að segja, að lopt kemst ekki að þeim
til muna, og þvi verður það, að þegar þær sundurleysast, þá sameinast
efni þeirra innbyrðis; sum mynda lopttegundir, er leita burt, en það,
sem eptir er, verður ávallt tiltölulega auðugra og auðugra að kolefni, og
kemur þannig fram sú jarðtegund, er menn nefha tnó; komist nóg lopt
að  rotnandi  jurtaleifmn,  þá  sameinast  kolefni þeirra súrefhi loptsins og
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 81
Blašsķša 81
Blašsķša 82
Blašsķša 82
Blašsķša 83
Blašsķša 83
Blašsķša 84
Blašsķša 84
Blašsķša 85
Blašsķša 85
Blašsķša 86
Blašsķša 86
Blašsķša 87
Blašsķša 87
Blašsķša 88
Blašsķša 88
Blašsķša 89
Blašsķša 89
Blašsķša 90
Blašsķša 90
Blašsķša 91
Blašsķša 91
Blašsķša 92
Blašsķša 92
Blašsķša 93
Blašsķša 93
Blašsķša 94
Blašsķša 94
Blašsķša 95
Blašsķša 95
Blašsķša 96
Blašsķša 96
Blašsķša 97
Blašsķša 97
Blašsķša 98
Blašsķša 98
Blašsķša 99
Blašsķša 99
Blašsķša 100
Blašsķša 100
Blašsķša 101
Blašsķša 101
Blašsķša 102
Blašsķša 102
Blašsķša 103
Blašsķša 103
Blašsķša 104
Blašsķša 104
Blašsķša 105
Blašsķša 105
Blašsķša 106
Blašsķša 106
Blašsķša 107
Blašsķša 107
Blašsķša 108
Blašsķša 108
Blašsķša 109
Blašsķša 109
Blašsķša 110
Blašsķša 110
Blašsķša 111
Blašsķša 111
Blašsķša 112
Blašsķša 112
Blašsķša 113
Blašsķša 113
Blašsķša 114
Blašsķša 114
Blašsķša 115
Blašsķša 115
Blašsķša 116
Blašsķša 116
Blašsķša 117
Blašsķša 117
Blašsķša 118
Blašsķša 118
Blašsķša 119
Blašsķša 119
Blašsķša 120
Blašsķša 120
Blašsķša 121
Blašsķša 121
Blašsķša 122
Blašsķša 122
Blašsķša 123
Blašsķša 123
Blašsķša 124
Blašsķša 124
Blašsķša 125
Blašsķša 125
Blašsķša 126
Blašsķša 126
Blašsķša 127
Blašsķša 127
Blašsķša 128
Blašsķša 128
Blašsķša 129
Blašsķša 129
Blašsķša 130
Blašsķša 130
Blašsķša 131
Blašsķša 131
Blašsķša 132
Blašsķša 132
Blašsķša 133
Blašsķša 133
Blašsķša 134
Blašsķša 134
Blašsķša 135
Blašsķša 135
Blašsķša 136
Blašsķša 136
Blašsķša 137
Blašsķša 137
Blašsķša 138
Blašsķša 138
Blašsķša 139
Blašsķša 139
Blašsķša 140
Blašsķša 140
Blašsķša 141
Blašsķša 141
Blašsķša 142
Blašsķša 142
Blašsķša 143
Blašsķša 143
Blašsķša 144
Blašsķša 144
Blašsķša 145
Blašsķša 145
Blašsķša 146
Blašsķša 146
Blašsķša 147
Blašsķša 147
Blašsķša 148
Blašsķša 148
Blašsķša 149
Blašsķša 149
Blašsķša 150
Blašsķša 150
Blašsķša 151
Blašsķša 151
Blašsķša 152
Blašsķša 152
Blašsķša 153
Blašsķša 153
Blašsķša 154
Blašsķša 154
Blašsķša 155
Blašsķša 155
Blašsķša 156
Blašsķša 156