Eimreiðin

						I25

ritað á latinu, eins og titt var meðal lærðra manna um þær mundir,

og skal jeg færa til kafla þann úr því, sem er um tóbak, í lauslegri

þýðingu: »Mig fýsir að fræðast seni fyrst um hver áhrif tóbakið hefur,

þegar menn draga það að sjer gegnum pípu, svo reykurinn kemur út

um munn og nef, hve skammturinn á að vera mikill og hve opt á að

taka það; hvort menn eiga að neyta þess á fastandi maga, eins og sjó-

menn hafa sagt mjer, eða á annan hátt. Sumir segja, að þegar menn

draga að sjer reykinn á þennan hátt, þá sje það hollt fyrir höfuð og

brjóst. Sumir segja líka, að þegar menn tyggja það vel, svo það leys-

íst upp, þá leysi það slim úr maganum og hreínsi hann, með því móti

að menn selji upp. Sjómenn tíðka þessa lækningu. Þeir hafa með sjer

strengi, sem búnir eru til úr þesari jurt, mylja þá svo að þeir geti

komizt í pípuna, og þurka þd loksins svo kviknað geti i þeim«. (Olai

Wormii Epistolœ  1751, bls.  312—13).

Worm svarar sjera Arngrími 1632: »Jurtin er kaldrar náttúru, og

einkum holl fyrir þá, sem erú vots eðlis1, ef þeir neyta hennar að eins

í hófi, eins og annara læknislyfja. Ef menn draga að sjer reyk hennar

gegnum pipu, eins og sjómenn tiðka, hreinsar hún slím úr heilanum

og skilningarvitunum. £f menn láta svo mikið tóbak, sem jafngildir

múskathnot, standa á víni náttlangt og drekka það svo, þá eiga menn

hægra með að selja upp, en annars veit jeg ekki, hvort óhætt er að

taka jurt þessa inn«.   (bls.   314).

Á brjefköflum þessum sjest, að tóbak hefur verið lítt kunnugt á

íslandi um 1630, að minnsta kosti á Norðurlandi, þar sem öðrum eins

fræðimanni og sjera Arngrimi var ókunnugt um eðli þess, en að öllum

líkindum hefur það þá verið farið að tíðkast á Suðurlandi. Vist er um

það, að kringúm 1639 þekktu skólapiltar í Skálholti tóbak, og sjera

Stefán Ólafsson, sem þá var i Skálholtsskóla, drepur á það í ljóðabrjefi

frá þessum árum, að menn reyki i gegnum nefið (Kvæði I,  11).

Fyrst eptir að tóbak fór að tíðkast á Islandi hefur það verið mjög

sjaldgætt, en þeim mun meira hefur þótt til þess koma. Menn sendu

kunningjum sinum þumlung af tóbaki að vingjöf (Kvæði sjera Stefáns I,

10), og á hinn bóginn báðu menn kunningja sina um svo sem þuml-

ung af tóbaki, þegar þeir vóru í tóbakshraki. I óprentuðu ljóðabrjefi

eptir sjera Bjarna Gissurarson á Pingmúla til sjera Eiriks Olafsonar að

Kirkjubæ cr visa þessi:

Bróðir nefi mínu minn         láttu' í brjefi liggja þinn

miskunn veittu nokkra,         að ljetta kvefi þumlunginn.

(Hrs. Thotts 473, 4X0 sbr. Kvæði sjera Stefáns I, LXXXII).

Tóbaksnautnin hefur breiðst mjög fljótt út á íslandi og um miðja

öldína hefur hún verið orðin altíð. Tóbakið var kallað eða að minnsta

kostiritað: tubaah (1658), tobach (1664), thobak (1679), og tubbadi (1662,

Alþingisb. nr. 7). Menn vóru þá farnir að taka allt tóbak, sem nú

tíðkast,   bæði reyktóbak,   munntóbak   og   neftóbak2   og  var  það   kallað

Orðatiltæki   þessi  eru  tekin  úr   »plánetubókum«,   sem mikill trúnaður var

lagður á um þessar mundir.

Sbr. vísu sjera Hallgríms Pjeturssonar um tóbaksnautn á Akranesi  (Sálmar

og kvæði II, 442—43), því »spýtti« er þar prentvilla fyrir »snýtti«.