Eimreiðin

						134

íslands, en enn var flutt þangað tóbak, setn kallað var íslenzkt tó-

bak, og segir Jón Ólafsson frá Grunnavtk i orðabók sinni, að það dragi

nafn af því, að það hafi verið bútað í sundur og svo sósað vel, en

ekki þurkað; er þetta víst svo að skilja, að þess konar tóbak hafi verið

útgengilegast á Islandi, og hafi því flutzt mest þangað. Petta íslenzka

tóbak var ódýrara og því eflaust verra en annað tóbak. Pontoppidan

kvartar yfir því í »Oekonomisk Balance* 1759, að Danir neyti allt of

mikils tóbaks; mundi það kosta ærið fje, ef þeir keyptu ekki annað

tóbak en spanskt tóbak, en til allrar hamingju væri það mest íslenzkt

tóbak og norskt tóbak, sem þeir neyttu. Það brann lengi við og eymir

jafnvel ef til vill eptir af því enn þá, að Dönum þótti allt nógu gott

handa Islendingum, en reyndar verður þeim ekki gefin sök á því, þótt

þeir flyttu Islendingum miður vandað tóbak, ef þeir hafa kosið það frem-

ur en gott tóbak.

íslendingar sjálfir gerðu mun á neftóbaki, píputóbaki og tuggutóbaki,

eins og kemur fram i Tóbaksvísum sjera Hallgríms Pjeturssonar, og

munu tvö seinustu orðin alveg vera vikin úr sæti fyrir orðunum »reyk-

tóbak« og »munntóbak«. Orðið »ró/« kemur líka fyrir þegar á 17. öld

í kvæðum sjera Stefáns Ölafssonar (I, 328). Orðið »tóbakur« hefur

lika verið til, og segir Jón Ólafsson, að það tíðkist sumstaðar á Vestur-

landi (orðab.). Á sama stað segir hann, að »að tóbaka sig« þýði að búa

sig út með tóbak, en mig minnir, að jeg hafi heyrt sögn þessa hafða

um að taka tóbak.

Að því er snertir verkfæri þau og hirzlur, sem þarf við tóbaks-

nautn, skal þess getið, að menn reyktu þvi nær eingöngu úr leirpipum

að fornu fari og eflaust lika á íslandi. Tóbakspípa er nefnd i kvæðum

sjera Stefáns (I, 289) og á öðrum stað (226) segir hann, að Jason Vest

flytji inn i landið meira en 600 pipur á ári hverju. Nú voru leirpip-

urnar stökkar mjög, og geymdu menn þær því i dósum og tóbakið lika.

Á forngripasafninu i Reykjavík eru til hollenzkar tóbaksdósir frá 17. öld

(Sk. I. 1869, nr. 60) og eru þær ætlaðar bæði pípu og tóbaki. Fleiri

tóbaksdósir eru þar til, en þær eru allar yngri. I kvæðum sjera Hall-

gríms Pjeturssonar (II, 370) er getið um tóbaksdós, hvort sem þar er

átt við reyktóbaksdós eða neftóbaksdós, því vist er um það, að menn

höfðu lika dósir undir neftóbak á 17. öld, og eru enn til dósir Bauka

Jóns biskups. Baukar eða pontur munu þó hafa verið tiðari neftóbaks-

ílát á 17. öld og er víða getið um þá i kveðskap. Sjera Stefán Ólafs-

son nefnir víða bauka (I, 282, 327, 331, 332, 334), og enn minnizt

hann á renda birkibauka (I, 333) og á birkikúpur, sem menn geymi i

vetlingsþumlum sinum. Pessi tóbaksilát bljóta því að hafa verið mjög

lítil. Sjera Hallgrimur Pjetursson yrkir vísur um bauk, Baukvísur (II,

4Io—12), og enn yrkir hann visu um tinsteyptan tóbaksbauk (bls.

443); má ráða af henni að baukar hafi þá verið með svipaðri gerð og

nú. Á Forngripasafninu er ponta úr tönn (S. II, 1, nr. 852), sem hef-

ur verið eignuð Daða bónda Guðmundssyni í Snóksdal, en það getur

ómögulega verið rjett. Daði bóndi dó 1563 eða löngu áður en tóbak

fluttist fyrst til íslands. Ponta þessi kvað þó vera allgömul. Tann-

baukar hafa ávalt þótt meiri gersemar en trjebaukar, en einna mest hef-

ur þótt koma til bauka úr lausnarsteinum.   Jeg hef sjeð tvo mjög gamla