Eimreiðin

						139

ið getur lyft sér við bökun, og að gerð myndast í öli og víni. Væru

bakteríurnar ekki, mundi að líkindum ekkert áfengi vera til, engir sjást

drukknir framar og engin bindindisfélög. — Hvar sem vér komum á

jörðinni og hvar sem vér leitum, finnum vér meir og minna af bakterí-

um. rær kunna bezt við sig þar sem mannmargt er; t. d. hafa menn

fundið í Parísarborg 24,000 bakteríur í hverjum teningsmetra af lofti

inni í miðri borginni, en í útjöðrum hennar aðeins 7,600. í hinum

köldu heimskautalöndum og í hinum heitu eyðimörkum suðurlanda er

harla lítið af þeim.

Eins og ég áður gat um, er það aðeins minni hluti bakten'anna,

sem veldur sjúkdómum, en þeir sjúkdómar, sem aðallega er um að

ræða, eru hinir svonefhdu sóttnæmu sjúkdómar, svo sem tæring, tauga-

veiki, barnaveiki, innflúenza, kvef o. s. frv. Yfirleitt þekkjum vér nú

þær bakteríutegundir, sem valda hinum algengustu farsóttum.

Hvernig stendur nú á því, að þessar litlu verur, bakteríurnar, geta

valdið sjúkdómum, sem jafnvel leiða til dauða, ef þær ná að vaxa í

líkömum vorum. Til þess eru aðallega tvær orsakir. Fyrst sú, að

þær taka næringu frá líkamanum og svifta hann efhum, sem hann

þarf sjálfur á að halda, og geta étið sundur og gjöreytt þýðingarmikl-

um líffærum. Hin orsökin er sú, að þær gefa frá sér úrgangsefni,

sem líkamar þeirra hafa eigi brúk fyrir, á líkan hátt og dýrin gefa frá

sér saur og þvag. En þessi efni eru flestöll baneitruð mönnum og

skepnum, og sem dæmi þess vil ég nefna að einungis x/5ooo. partur úr

grammi af eitri því, sem stjarfabakterían lætur frá sér, er nægur til að

drepa mann. Pað er hægt að rækta bakteríur eins og hverjar aðrar

plöntur í nokkurskonar jurtapottum. sem aðeins eru frábrugðnir þeim,

sem alment þekkjast, að því leyti, að í stað moldar eru notuð ýms

efni, sem reynslan hefir sýnt, að bakteríurnar þrífast bezt í, — en það

er helzt lím, sykurvökvar, kjötsoð, blóðvatn o. fl. Með þessu móti

hafa menn getað kynt sér lífsskilyrði og daglegan vöxt bakteríunnar,

og hefir við það komið í ljós, að ýmsar tegundir eru nijög misjöfnum

skilyrðum háðar. Sumar þrífast eingöngu í lími, sumar eingöngu í

sykri, en sumar eru svo vandfýsnar, að þær fella sig við ekkert nema

blóð, og það mannsblóð.

Til þess þær vaxi vel og dafni, þurfa þær allar vissan hita, sum-

ar meiri og sumar minni, en flestöllum kemur bezt að vera í þeim hita,

sem er líkamshiti manna og dýra nfl. 370 C. Sumar geta undir viss-

um kringumstæðum myndað hýði utan um sig og þær þola þá miklu meiri

hita og kulda, en annars er vanalegt. T. d. getur taugaveikis-bakterí-

an þolað að frjósa og liggja eins og í dái langan tíma, og sumar

bakteríur geta á svipaðan hátt þolað suðu stuttan tíma; en yfirleitt má

þó fullyrða, að suðuhiti drepi allar bakteríur undantekningarlaust, eí

þær verða fyrir áhrifum hans svo sem hálfa klukkustund. — Kreólín,

karbólsýra, sublímat, klórkalk o. fl. eitur drepa einnig bakteríurnar á

svipstundu, ef þau eru óblönduð, en í þynningu eins og vant er að

brúka þau — karbólvatn, sublímatvatn o. s. frv. — verða þau að

verka á þær langan tíma, áður en þeim tekst að vinna á þeim. Af

þessu sést, að hentugasta, fljótasta og ódýrasta aðferð til að eyða

bakteríum — sótthreinsa, sem vér köllum — er  að   sjóða þá hluti,