Bókasafnið

						Þorvaldur Bragason deildarstjóri, Landmælingum íslands

Skráning loftmynda og notkun örfilma

í loftmyndasafni Landmælinga Islands

Inngangur

• •

Orfilmutæknin hefur á þessari öld verið nýtt erlend-

is fyrir hin fjölbreytilegustu verkefni, bæði í at-

vinnulífi og á söfnum. Skjalasöfn, bókasöfn og ljós-

myndasöfn hafa notað örfilmur til þess að spara rými,

miðla upplýsingum og til varðveislu. Hér á landi hafa

örfilmur verið notaðar í nokkrum greinum, meðal annars

á söfnum og í bankakerfinu, en mörgum hefur þótt tækn-

in eiga erfitt uppdráttar.

Loftmyndasafn Landmælinga íslands er meðal stærstu

og merkustu myndasafna landsins en það geymir nú yfir

130.000 loftmyndir sem teknar hafa verið á rúmlega hálfri

öld. Fyrir rúmum áratug var farið að huga að framtíðar-

skipulagningu safnsins, og þá fyrst og fremst að samræm-

ingu myndaskráningar í eitt heildarkerfi, til þess að yfir-

sýn fengist yfir safnkostinn á einum stað en fram að því

höfðu mismunandi aðferðir verið notaðar við skráning-

una. Ákveðið var að setja upp nýtt skráningarkerfi sem

byggðist á yfirlitskortum, prentuðum skrám og örfilm-

Um loftmyndir

Loftmyndir eru grundvallargögn í kortagerð þar sem

þær eru notaðar ásamt landmælingum við útteikningu

korta og við landgreiningu. Loftmyndir eru teknar úr

flugvélum með sérstökum búnaði, í myndaröðum lóðrétt

niður, með skörun eða yfirgripi. Þar sem skörunin er

venjulega um 60% í flugstefnu er hægt að skoða tvær

þeirra í einu og ná fram þrívíddarskynjun. Hver loft-

myndafilma getur verið með um 280 myndum í stærðinni

23x23 cm. Allur búnaður til töku, varðveislu og vinnslu

Selfoss 1945.

loftmynda er því mun stærri og viðameiri en almennt

þekkist í ljósmyndagerð. Árlega eru unnin um 1000 verk-

efni við eftirgerð loftmynda á ljósmyndastofu Landmæl-

inga Islands fyrir notendur utan stofnunarinnar. Stærstu

verkefnin eru unnin fyrir ríkisstofnanir og sveitarfélög en

um helmingur verkefnanna er fyrir einstaklinga. Helstu

notkunarsviðin eru kortagerð, byggðaskipulag, landa-

merki, landskipti og landsala, landfræði- og jarðfræði-

rannsóknir, sumarbyggð, verklegar framkvæmdir, ör-

nefnasöfnun og ferðamál.

Danir tóku fyrstu loftmyndirnar vegna kortagerðar á

íslandi árin 1937 og 1938 en fram til 1950 voru teknar hér

loftmyndir á vegum Breta, Þjóðverja og Bandaríkja-

manna. Loftmyndir hafa verið teknar árlega hér á landi á

vegum Landmælinga íslands síðan 1950 en auk þess hafa á

síðustu áratugum öðru hverju verið teknar slíkar myndir á

vegum erlendra stofnana í tengslum við rannsóknaleið-

angra og samvinnuverkefni í kortagerð. Til skýringar skal

á það bent að ljósmyndir hafa verið teknar úr flugvélum

hérlendis allt frá árinu 1919 en þær myndir eru annars eðlis

og ekki til umfjöllunar í þessari grein.

Loftmyndir hafa verið teknar nokkrum sinnum af flest-

um landshlutum og hefur landið í heild verið myndað úr

lofti að minnsta kosti þrisvar. Myndasafnið hefur gríðar-

mikið heimildagildi því hægt er að bera saman breytingar

hvar sem er á landinu með myndum frá mismunandi

tímum. Loftmyndir hafa sem safnefni mikla sérstöðu þar

sem hver mynd er einstök. Engar tvær myndir hafa ná-

kvæmlega sömu legu eða eru teknar á sama tíma. Þær

sýna, eins og kort, afmarkað svæði á yfirborði jarðar og

því þarf að skrá þær og finna eftir staðsetningu. Skráning-

arkerfið er því eins konar sérhæft landupplýsingakerfi

Selfoss 1984.

33