Bókasafnið

						í upphafi kynntum við okkur möguleika hér á landi til

þess að taka örfilmur og fengum gerðar prufur á nokkrum

stöðum en ekki var talið koma til greina að senda loft-

myndafilmur úr landi til myndatöku vegna þeirrar áhættu

sem það hefði í för með sér. Eftir að hafa skoðað prufurn-

ar vandlega var talið nauðsynlegt að taka myndir á örf ilm-

una beint eftir loftmyndafilmu sem er negatíf. Þar sem

örfilman er einnig negatíf fékkst út pósitíf stofnfilma

(master) til þess að nota við fjölföldun. Niðurstaðan af

þessum tilraunum, sem tóku mikinn tíma, varð á endan-

um sú að kaupa tæki til að vinna verkið. Lagt var út í

nokkra fjárfestingu í upphafi, bæði til þess að vinna verkið

á stofnuninni og til þess að geta ráðlagt notendum um

búnað sem hentaði við notkun skráningarkerfisins. Keypt

var örfilmumyndavél (borðmyndavél) fyrir 16 mm filmur

og fjögur mismunandi lestæki fyrir fisjur auk þræðingar-

tækis og klippingaráhalda. Smíðaður var aukabúnaður við

myndavélina til þess að hægt væri að spóla loftmynda-

filmunni á h'ósakassa með birtustillingu og mynda tölu-

legar upplýsingar inn á hvern myndaramma. Þessi búnað-

ur var að meginhluta sniðinn eftir tæki sem notað er við

gerð snertimynda hjá stofnuninni. Stofnkostnaður þess-

arar fjárfestingar er á núvirði um ein milljón króna.

Örfilmurnar voru allar teknar á ljósmyndastofu Land-

mælinga íslands og síðan voru 16 mm fínkornaðar töku-

filmur klipptar niður í ræmur og límdar á þar til gerð

gegnsæ plastspjöld með upplýsingum á titilrönd. Þessi

stofnfilma var send erlendis til fjölföldunar á fínkornaðar

„diazo" filmur með mismunandi litri titilrönd til að greina

sundur efni eftir árum. Valdir voru fjórir grunnlitir sem

aðgreina fisjur hvers árs og sömu litir notaðir á þær skýrsl-

ur sem gefnar hafa verið út árlega með tölulegum upplýs-

ingum, loftmyndaskrám og litprentuðu loftmyndayfirliti.

Útgáfa og dreifing

Skráningarkerfið var tilbúið til dreifingar árið 1985 en

meginhluti þess hafði þá verið til reynslu í nokkum tíma

hjá stofnuninni og gefist vel. Skýrslum var þá dreift til

stofnana, sveitarfélaga, bóka- og skjalasafna, búnaðar- og

landshlutasamtaka, sýslumannsembætta og nokkurra

fyrirtækja. Fyrir tímabilið 1981-1990 var gefinn út 571 titill

áfisjum, með um 33.000 loftmyndum alls og er skráning-

arkerfi loftmynda því stærsta útgáfa á örfilmumiðli hér á

landi til þessa ef frá er skilið efni fyrir íslenska banka sem

um árabil var dreift á fisjum. Gefnar hafa verið út fjöl-

margar skýrslur um loftmyndasafnið og starfsemina á

hverju ári og eru nú á annað hundrað notendur áskrifend-

ur að þeim. Nokkrar stofnanir fá árlega heildarskráning-

argögn og hafa því örfilmur af öllum loftmyndum. Þannig

geta starfsmenn þeirra skoðað þær á vinnustað sínum áður

en þær eru pantaðar. Til viðbótar eru á landsbyggðinni

áskrifendur að öllu skráningarefni er tengist ákveðnum

svæðum. Fyrirhugað hafði verið að áskriftargjöld greiddu

kostnað af framleiðslu skráningarefnisins en þau hafa

aðeins náð að greiða aðkeypt efni.

Frá því ákvörðun um uppsetningu skráningarkerfisins .

var tekin er búið að skrá á samræmt f orm upplýsingar um

allar loftmyndir af landinu síðan 1973 og auk þess gefa út á

örfilmum allar loftmyndir af landinu frá árunum 1981-

1990. Lokið er útgáfu skráa um nálægt 57.500 myndir frá

tímabilinu 1973-1991, auk skrár um rúmlega 2000 þýskar

loftmyndir frá árinu 1942. Eldri hluti safnsins hefur orðið

Örfilmumyndavél og ljósakassi.

að bíða skráningar, meðal annars vegna nýrra verkefna í

fjarkönnun, en stefnt er að því að skrá þann hluta safnsins

inn í kerfið á næstu árum.

Reynslan afkerfinu

Skráningarkerfið hefur nú verið í notkun á loftmynda-

safni Landmælinga Islands í tæpan áratug. Þeir sem unnið

hafa við það telja að það sé einfalt og þægilegt í notkun og

hafi sparað verulegan tíma. Þar sem pappírseintök af öll-

um loftmyndum eru í skjalaskápum í sama rými og kerfið

hafa örfilmurnar verið minna notaðar en gert var ráð fyrir

í upphafi. En ástæða þessa er sú að viðskiptavinir vilja

skoða myndirnar sjálfar áður en pantað er, meðal annars

vegna þess að frummyndir eru skýrari en örfilmurnar.

Áhugi á notkun kerfisins úti á landsbyggðinni og hjá

ýmsum stofnunum hefur reynst minni en vænst var. Til-

gangur þess að koma örfilmunum í dreifingu var fyrst og

fremst sá að auka þjónustu við notendur, einkum úti á

landi, og spara þeim þannig tíma og fyrirhöfn. Verið getur

að fólk mikli fyrir sér notkun örfilma og að einhverju leyti

hefur kostnaður við kaup lestækis og áskriftar vaxið í

augum þó honum hafi verið stillt mjög í hóf. Reynslan er

einnig sú að í sumum þeim stofnunum sem fengið hafa

skráningargögn af öllu landinu hefur kerfið ekki verið

notað sem skildi. Notendur frá þessum stofnunum koma

eftir sem áður sjálfir til Landmælinga íslands og láta leita

fyrir sig er þeir panta myndir.

Ávinningur Landmælinga íslands af uppsetningu og

notkun kerfisins er mikill í daglegu starfi. Tekist hefur að

koma á umtalsverðri hagræðingu innanhúss og er ekki séð

að sá árangur hefði náðst betur eftir öðrum leiðum. Not-

endur og viðskiptavinir virðast hins vegar í meginatriðum

láta sér nægja að fá í áskrift prentað efni á þessu sviði.

Útgáfa efnisins gerir stofnunum og söfnum kleift að nota

útgefnar skrár og sleppa þannig við eigin skráningu loft-

mynda.

Lokaorð

Niðurstaðan af vinnslu örfilmanna er sú að hér er um

áhugaverða leið að ræða til þess að útbúa upplýsingakerfi

um ljósmyndir. Fisjukerfi eru aðgengilegri en spólukerfi

35