Bókasafnið

						með bókakaupum, við bókagjafir, með skyldueintökum

allra rita sem prentuð eru hér á landi og með bókaskiptum

við erlendar stofnanir.

Vöxtur bókasafnsins var hægur í byrjun því ríkissjóður

lagði ekki fé til bókakaupa á árunum 1920-1961. Var Sátt-

málasjóði Háskólans þá ætlað, með takmörkuðum fjár-

ráðum sínum, að standa straum af bókakaupum. (Ármann

Snævarr, 1968, s. 12). í ársskýrslu Háskólabókasafns frá

1943-1944 kemur fram að safnið hafi verið rekið með

óbreyttum hætti. Bókaaukning verið svipuð og undanfar-

in ár og gætti mjög áhrifa styrjaldarinnar. Til bókakaupa

það árið voru aðeins veittar kr. 9000 úr Sáttmálasjóði

(Einar Ól. Sveinsson, 1946, s. 71).

Á árunum 1945-1946 kveður fremur við annan tón í

ársskýrslu safnsins. Þá varð bókaaukning veruleg, eða um

5400 bindi. Með því komst bókakostur safnsins í 44.600

bindi þrátt fyrir að til bókakaupa væri aðeins veitt jafn-

hárri upphæð úr Sáttmálasjóði og árið áður. Skýringin á

þessum breytingum var að háskólabókavörður, Björn

Sigfússon, fór um sumarið utan, og var „í læri" á bóka-

söfnum. Hann dvaldist í Gautaborg og víðar á Norður-

löndum um nokkurra mánaða skeið. I þeirri ferð keypti

hann eða fékk gefins bækur fyrir safnið. (Árbók Háskóla

íslands 1946, s. 70-71).

Á fyrstu árum Háskólabókasafns var það starfrækt í

fjórum deildum og hafði hver deild eigin skrá. Var þessu

fyrirkomulagi breytt eins og kemur fram í viðtali við

Björn:

„Eg steypti — í óleyfi — söfnum deildanna saman

meir en til stóð á dögum fyrirrennara míns. Ýmsir

kennarar, og ekki þeir lakari, stóðu fast á því, þegar

ég var orðinn bókavörður [árið 1945], að sitt skrán-

ingarkerfi skyldi vera á bókum hverrar deildar og

þeim deildareignum ekki blandað saman nema sem

minnst. Það skyldi í rauninni reka fjögur bókasöfn,

sitt fyrir hverja deild gegnum eitt afgreiðsluauga,

því húsnæði safnsins var þá sniðið til þess að hleypa

engum inn fyrir disk nema prófessorum ..."

(Páll Skúlason, 1974, s. 37).

Hlutverk Háskólabókasafns

Árið 1949 tókst í fyrsta sinn að mynda heild úr spjald-

skrám safnsins og opna hana öllum notendum í lestrarsal.

Ekki var það þó nema tugaskráin, stafrófsskrá var enn um

skeið ógerð nema um lestrarsalsbækur, ævisagnahöfunda

og nokkrar smærri greinar. Árið eftir var hafist handa við

að flokka eftir Dewey-kerfinu bókakost þeirra þriggja

safndeilda sem áður voru flokkaðar eftir öðrum kerfum;

guðfræði, læknisfræði og lögfræði. Endurskráning, sem af

því leiddi, stóð langt fram eftir næsta vetri. Hugmyndum

sínum um hlutverk safnsins lýsir Björn Sigfússon í blaða-

viðtali á þessa leið:

„Það var einnig hugmynd mín frá upphafi að skylt

væri að lána bækur til kandidata og annarra, sem

líklegir voru til að þurfa þeirra, þótt ekki væru þeir

nemendur Háskólans lengur eða hefðu kannski

aldrei verið það. Háskólabókasafn hefur frá því að

ég fór að starfa í því stundað útlán sem almennt

vísindabókasafn og ekki bundið við háskólaþarfir,

þótt háskólakennarar hefðu forgang til þess að

halda lánsbókum hjá sér, það var annað."

(Páll Skúlason, 1974, s. 37-38).

Þessar framfarir í safninu urðu til þess að aðrir en

prófessorar Háskólans höfðu tækifæri til að nýta sér

bókakost Háskólabókasafns. Á tíu ára afmæli safnsins

árið 1950 var merkum áfanga náð. Húsnæði það sem

bókasafninu hafði verið heitið var nú fullnýtt. Vöxtur var

þá sagður sæmilegur á bókakosti og útlánum á erlendum

ritum. Allmiklu fé var varið til bókbands. Háskólabóka-

vörður fór utan sumarið 1957 um tæpra tveggja mánaða

skeið og leitaði þekkingar í söfnum í ýmsum háskólabæj-

um; Björgvin, Þrándheimi, Uppsölum, Stokkhólmi,

Gautaborg, Kaupmannahöfn, Hamborg og Edinborg.

Miðað við þau kynni af hraðri þróun háskóla og safnþjón-

ustu þótti honum kyrrstaða Háskólabókasafns orðin

hættuleg. (Björn Sigfússon, 1958, s. 69). I ársskýrslu safns-

ins fyrir árið 1960 kemur fram að safnið virðist byrjað að

þokast fjær en ekki nær því að fullnægja skyldum sínum

við Háskólann og vísindastofnanir. Vinnukraftur þess,

óbreyttur síðan 1940, ódrýgðist sökum fjölgandi skyldna

og eðlilegs erils, sem varð meiri kringum 90 þúsund binda

safn í 800 nemenda háskóla en verið hafði í 30-40 þúsund

binda safni stríðsáranna í 280-390 nemenda skóla. (Björn

Sigfússon, 1962, s. 69).

Kemur greinilega fram óánægja háskólabókavarðar. Sú

stöðnun sem virtist einkenna starfsemi Háskólabókasafns

var þó ekki að ástæðulausu þar sem starfsemin hafði ekki

tekið neinum breytingum í þó nokkur ár. Var greinilegt

að mikill munur var á möguleikum Háskólabókasafns og

annarra sambærilegra háskólabókasafna í nærliggjandi

löndum til að fylgja þróuninni eftir. Viðhorf háskóla-

bókavarðar kemur skýrt fram í ummælum hans um safnið

á þessum tíma.

„Sérhver utanför mín árin 1957-1961 skerpti þá

vitneskju að þau árin hafði ísland náð að stöðvast á

tiltölulega úreltara þrepi en það stóð 1946, þá með

óþreytta þjóð meðan aðrir voru þreyttir að moka til

stríðsrústum sínum. Því fannst mér allt frá 1957

þurfa ný markmið í stéttarsköpun og eins áherslu á

byggingu þjóðarbókhlöðu á Melunum. Meðan þau

tvenn skilyrði til undirstöðu vantaði fannst mér

ímynd safns míns minna kvalræðislega á hrunda

rúst þess hugtaks, sem verðskuldað hefði að heita

háskólabókasafn. Stofnanir, sem ég einkum heim-

sótti (meðan ég naut embættis) og vildi miða slíkt

hugtak við, voru bókasöfnin við þá norska, sænska

og finnska háskóla, sem voru ekki í höfuðborgum

landanna. Þetta hóf ég með 10 vikna könnunar- og

sjálfboðavinnu í Göteborgs Stadsbibliotek sumarið

1946." (Björn Sigfússon, nóvember 1990).

Með vaxandi aðsókn að Háskóla íslands varð meira

vart við þau þrengsli sem stúdentar máttu búa við á lessal.

I bréfi til háskólarektors í september 1964 lýsir Björn

kostum þess að hafa rúmgóðan lestrarsal þar sem unnt

yrði að afhenda rit til lestrar og jafnframt að hafa gæslu

með vanalegum hætti safna. Auk þess sem vænta mætti í

framtíðinni aukinnar þaulsætni stúdenta í safni af ýmsum

ástæðum. Bendir Björn á þau viðbrögð sem komu í ljós

þegar lessalur á Aragötu 9 var tekinn til notkunar fyrir

laga- og viðskiptafræðinema. Við þá sætarýmkun batnaði

einnig sætanýting í Háskólabókasafninu. í framhaldi af

þessari umfjöllun fer Björn fram á það við rektor að

hátíðasalur háskólans verði tekinn í notkun sem lestrar-

salur (Björn Sigfússon, bréf til rektors 9/1 1964). Þessi

tillaga náði fram að ganga árið 1986.

38