Bókasafnið

						Þórdís T. Þórarinsdóttir forstöðumaður, Bókasafni Menntaskólans við Sund

Fræðslugildi bóka - aðgengi

upplýsinga

Greinin er byggð áfyrirlestri sem haldinn var d afmalisráðstefnu Félags bókasafnsfrœðinga

YFIRLIT

Fjallað er um viðurkenningar Félags bókasafhsfræðinga fyrir íslenskar

fræðibækur ársins 1992. Rök eru ferð fyrir vaxandi þörf fyrir vandaðar

fræðibækur hér á landi. Rætt er um hjálparskrár og þau atriði sem helst

auka á handbókagildi fræðibóka; tilfærð eru dæmi þar sem þessum atrið-

um er ábótavant. Sagt er frá könnun á tíðni hjálparskráa í íslenskum fræði-

bókum ársins 1991.

Viðurkenningar Félags bókasafnsfrœðinga

í tilefni af 20 ára afmæli Félags bókasafnsfræðinga þann

10. nóv. sl. veitti stjórn þess viðurkenningar fyrir bestu

frumsömdu íslensku fræðibækur ársins 1992: Annars vegar

fyrir fræðibók fyrir fullorðna og hins vegar fyrir fræðibók

sem ætluð er börnum. I báðum tilfellum hlutu höfundar

bókanna svo og útgefendur viðurkenningu þar sem vönd-

uð bók byggir á skilvirkri samvinnu þessara aðila. Viður-

kenningarskjöl voru síðan afhent á ráðstefnu sem félagið

hélt í tílefni af afmælinu.

Að þessu sinni hlaut bókin Blómin okkar eftir þá Stefán

Aðalsteinsson og Björn Þorsteinsson, sem bókaútgáfan

Bjallan gaf út, viðurkenningu sem besta fræðibókin fyrir

börn. Dómnefnd skipuðu Arnþrúður Einarsdóttir, for-

stöðumaður skólasafns Ölduselsskóla, Inga Lára Birgisdótt-

ir, forstöðumaður skólasafns Austurbæjarskóla, og Ingi-

björg Rögnvaldsdóttir, bókasafnsfræðingur Borgarbóka-

safninu í Gerðubergi.

Viðurkenningu sem besta fræðibókin fyrir fullorðna

hlaut bókin Islenskir fiskar eftir Gunnar Jónsson og gefin

var út af Fjölva. Dómnefnd skipuðu Hulda Björk Þorkels-

dóttir, bæjarbókavörður í Keflavík, Regína Eiríksdóttir,

umsjónarmaður alþjóðlega bóknúmerakerfisins (ISBN) á

Landsbókasafni, ásamt greinarhöfundi.

Fyrirhugað er að veiting slíkra viðurkenninga verði

framvegis árviss viðburður hjá félaginu og er markmiðið

með þeim að vekja athygli á mikilvægi þess að gera fræði-

bækur vel úr garði hvort sem markhópurinn er börn, ung-

lingar eða fullorðið fólk; jafnt almenningur sem sérfræðing-

ar.

Hjálparskrár og aðgengi upplýsinga

Forsaga ákvörðunar stjórnar Félags bókasafnsfræðinga

er að félagsmenn hafa oft rætt sín á milli hve sárlega fræði-

rit á íslensku hefur vantað á markaðinn, einkum fyrir börn

og unglinga, sem ekki geta nýtt sér bækur á erlendum mál-

um. Eins hefur hitt verið rætt meðal bókasafnsfræðinga

hversu oft nauðsynlegar hjálparskrár vantar í þau fræðirit

sem út hafa verið gefin, til þess að þau geti staðist kröfur

sem vandaðar fræðibækur og jafnframt komið að gagni sem

uppsláttarrit og handbækur. Fræðslugildi þessara bóka er

oft á tíðum mikið og að mörgu leyti vandað til útgáfu

þeirra en það hefur á stundum rýrt gildi þeirra verulega að

aðgengi upplýsinga er ekki eins og best verður á kosið.

I nýútkominni rannsókn Lasi íslenskra barna (Sigríður

Þ. Valgeirsdóttir, 1993) kom m.a. í ljós að í lestri standa

16   Bókasafnið 18. árg. 1994

íslensk börn að flestu leyti jafnfætis eða framar jafnöldrum

sínum í öðrum löndum, en þegar kom að árangri við að

leita upplýsinga í töflu- og myndhluta prófsins, sem lagt

var fyrir, stóðu íslenskir 14 ára nemendur sig ekki vel mið-

að við árangur í hinum hlutum þess og voru þar í 19. sæti

(s. 85), enda kom í ljós í könnuninni að um 50% 14 ára

nemenda leita nær aldrei að upplýsingum í uppsláttarritum

eða orðabókum og 78% sjaldnar en l-2svar á mánuði

(s. 36). Skýringuna á þessu má ef til vill að hluta til rekja til

þess að ekki hefur verið völ á miklu af vönduðu fræðsluefni

á íslensku fyrir þennan aldurshóp.

Með hjálparskrám er hér að framan átt við skrár sem

gjarnan eru hafðar aftast í ritum þar sem efnisatriðum úr

texta er raðað í stafrófsröð, tímaröð eða aðra rökrétta röð

og vísað til blaðsíðutals í megintexta. Slíkar skrár auðvelda

markvissan aðgang að þeim upplýsingum sem viðkomandi

rit hefur að geyma og eru ein meginforsenda þess að nota

megi fræðibækur eða jafnvel vandaðar kennslubækur, þar

sem fjallað er um tiltekið efni á samfelldan hátt, sem n.k.

uppsláttarrit eða handbækur.

Á undanförnum árum hefur þörfin fyrir vandaðar fræði-

bækur farið ört vaxandi hér á landi sem má m.a. rekja til

þess að mun fleiri njóta framhaldsmenntunar nú en áður

var. Samkvæmt skýrslum Hagstofu Islands (Landshagir,

1993) voru nemendur á framhaldsskólastigi samtals

14.261 árið 1980, en 1992 voru þeir orðnir 17.888 sem er

25,4% aukning. Árið 1980 luku samtals 1.143 stúdents-

prófi eða 25,1% af heildarfjölda tvítugra, en árið 1993 var

hliðstæð tala 2.016 eða 44,9% af heildarfjöldanum.

Aukna þörf fyrir vandaðar fagbækur má ennfremur

rekja til þess að með breyttum kennsluháttum eru gerðar

miklu meiri kröfur um að nemendur læri að fara með rit-

aðar heimildir og vinna upplýsingar upp úr þeim í sam-

bandi við ýmis konar verkefni og ritgerðir sem þeir vinna í

tengslum við námið. Þetta á bæði við um framhaldsskóla

og grunnskóla, en hvað varðar grunnskólann einkum um

efri bekkina. Nemendur dagsins í dag; notendur skólasafn-

anna eru síðan meðal notenda almenningsbókasafna og sér-

fræðisafna í framtíðinni.

Á landinu eru nú 209 grunnskólar. Við marga þeirra eru

starfrækt bókasöfn. Mikill skortur hefur verið á heppileg-

um fræðibókum fyrir nemendur grunnskóla, sérstaklega

fyrir yngri bekkina, en til safnanna er jafnan keypt allt það

efni sem hugsanlegt er að nota fyrir nemendur og þá oft

keypt efni sem í reynd er ætlað fullorðnu fólki.

Almennir framhaldsskólar og sérskólar eru alls 54 á

landinu. Við nær alla þessa skóla eru starfrækt ört vaxandi

bókasöfn. Til safnanna er í flestum tilfellum keypt a.m.k.

eitt eintak af þeim fræði- og uppsláttarbókum sem gefin

eru út á íslensku og henta þykja. Almenningsbókasöfnin

eru þá ótaiin. Á landinu eru nú 43 miðsöfn sem oft kaupa

hvert um sig nokkur eintök af hverri bók. Ennfremur eru

smærri söfn um hinar dreifðu byggðir landsins, alls 204