Bókasafnið

						Tafla: Yfirlit yfir hjálparskrár í bókum útg. 1991

Skipting samkvæmt	Bækur1	Hjálparskrár	Tegundir hjálparskráa			

		Fjöldi            Hlut-	Atriðis-	Staða-		

aðalflokkum	útgefnar	bóka               fall	orða-	Nafha-        nafha-	Aðrar	Ut-

Dewey-kerfis	1991	samtals               %	skrár	skrár           skrár	skrár	drættir

000 Almennt efni	16	5               31,3	3	1	1	1

100 Heimspeki o. fl.	37	5                13,5	5	1	-	-

200 Trúarbrögð	24	3                12,5	1	1	1	-

300 Samfélagsfræði	182	24                13,2	11	8	7	-

400 Tungumál2	61	6                 9,8	4	-	2	-

500 Raunvísindi	66	26               39,4	22	2                2	-	2

600 Tækni o. fl.	83	26               31,3	18	6	2	3

700 Listir o. fl.	62	9                14,5	6	1               1	2	1

800 Bókmenntir3	20	16                80,0	8	9               1	1	-

900 Sagnfræði o. fl.	130	59               45,4	21	40               2	3	1

Samtals:	681	179               26,3	99	69              6	18	8

1   Samtal bóka með 48 bls. eða meira. Fjöldi útgefinna bóka 1991 er alls 1.049.

2   Þessi flokkur er síst marktækur því í honum eru bækur, sem eðli málsins samkvæmt, hafa ekki hjálparskrár.

•' Skáldrit, alls 368, eru ekki tekin með í yfirlitinu.

vera skipuleg. Málfar og stíll þarf að henta þeim markhópi

sem ritið er ætlað og öll gerð ritsins þarf að standast þau

markmið sem sett eru fram í formála þess.

í meginmáli þurfa að vera tilvitnanir til heimilda eftir

því sem við á, annaðhvort inni í texta, neðst á hverri síðu,

aftan við hvern kafla fyrir sig eða aftan við texta bókarinn-

ar. I þessu efni ræður smekkur og hefð höfundar hvaða

kostur er tekinn.

Fullkomin bókfræðileg skrá þarf síðan að fylgja yfir

þær heimildir sem notaðar eru, jafnt munnlegar, prentaðar

sem óprentaðar. Þar ræður einnig smekkur hvort heimilda-

skrár eru fyrir aftan hvern kafla um sig (sem hentar t.d. vel

þegar margir höfundar skrifa hver sinn kaflann í bók) eða

þá að ein samfelld heildarskrá er aftast í ritinu. Bókfiræði-

legar skrár um ítarefhi þar sem finna má frekari upplýs-

ingar um efnið gefa ritum aukið gildi.

Vandaðar hjálparskrár þurfa að vera fyrir hendi í

fræðiritum þar sem vísað er til þeirra blaðsíðna, einnar eða

fleiri, í meginmáli þar sem fjallað er um er um einstaka efn-

isþætti þannig að fljótlegt sé að finna þá.

Um mismunandi aðferðir getur verið að ræða við gerð

og framsetningu slíkra hjálparskráa. Ymist er atriðum eins

og mannanöfnum, staðanöfnum, fræðiheitum, dýranöfn-

um og öðrum efnisorðum haldið saman í sérskrám, sem

hverri um sig er innbyrðis raðað í stafrófsröð, tímaröð eða

aðra rökrétta röð, eða þá að öllum þessum þáttum er steypt

saman í eina heildaratriðisorðaskrá. Ymis nöfn eru notuð

yfir slíkar skrár t.d. efnislykill, efnisorðalykill, efnisatriða-

skrá, atriðisorðaskrá, orðaskrá, registur, orðakví eða vísir.

Til hægðarauka mætti jafnvel hafa atriðisorðin skdletruí

eða fekletruð í texta. Auðkenna þarf sérstaklega í hjálpar-

skrám, með leturbreytingum eða táknum, hvar er að finna

ftarlega umfjöllun eða myndir af viðfangsefninu. Æskilegt

er að stuttur inngangur fylgi hjálparskrám þar sem getið

er um hvers konar atriði þar er að finna. Sérstaklega er inn-

gangur brýnn ef um heildaratriðisorðaskrá er að ræða. í

inngangi skal getið um fyrirkomulag í skránni sjálfri eftir

því sem við á, t.d. hvernig ítarleg umfjöllun og myndefni

eru auðkennd og hvernig millivísunum er hagað. Mikil-

vægt er að slíkur inngangur sé stuttur og gagnorður.

Að hafa eina heildarskrá hefur þann kost að ekki þarf að

leita í nema einni stafrófsröð og þá er ekki hætta á að not-

endum sjáist t.d. yfir stuttar sérskrár, sem annars getur ver-

ið hætta á, sérstaklega hjá reynslulitlum notendum.

Ef um myndir er að ræða í ritum þurfa að vera sérstak-

ar myndaskrár. Myndir eiga að falla vel að efni rits og auka

fræðslugildi þess. Ennfremur þurfa myndatextar að vera

skýrir og veita frekari upplýsingar um efnið.

Utdrættir á íslensku og/eða erlendum málum geta líka

aukið á gildi rita.

Frágang fræði- og uppsláttarbóka, kennslubóka svo og

allra bóka, sem gera má ráð fyrir að verði mikið handfjatl-

aðar, þarf að vanda sérstaklega. Mikilvægt er að notaður sé

sterkur og vandaður pappír og að bókband sé vandað,

þ.e.a.s. að bókin sé saumuð en ekki aðeins límd niður í

kjölinn. Ennfremur þarf að huga að stærð bóka, þyngd,

þykkt þeirra og lögun þannig að þessir þættir séu sem hent-

ugastir.

Notagildi fræðirits ræðst að miklu leyti af því hversu

vandað er til þess í upphafi bæði hvað varðar efnistök, að-

gengi upplýsinga og frágang allan. Ennfremur hvort um er

að ræða brautryðjendaverk, sem lengi hefur verið beðið eft-

ir, eða hvort um er að ræða nýja útgáfu í stað rits sem orð-

ið er úrelt.

Niðurstöður dómnefhda

Við val dómnefnda á þeim bókum sem hlutu viður-

kenningar Félags bókasafnsfræðinga voru framangreind at-

riði lögð til grundvallar. Hvað varðar val á fræðibók fyrir

börn lá það nokkuð ljóst fyrir því, að mati dómnefndar, ber

sú bók sem viðurkenninguna hlaut, af útgáfubókum ársins

1992. Við val á fræðibók fyrir fullorðna gátu, að mati dóm-

nefndar, níu bækur komið til álita þegar útgáfubækur árs-

ins höfðu verið skoðaðar. Við frekari umfjöllun féllu þær út

hver af annarri, t.d. voru þess dæmi að hjálparskrárnar

stóðust ekki kröfur og voru þær greinilega ekki samdar af

fólki með þekkingu og reynslu á því sviði.

Rétt er að geta þess að ákveðið var að rit, sem gefin eru

út í fleiri en einu bindi (og hvert bindi er hluti af heild),

komi ekki til álita fyrr en síðasta bindið er komið út.

Einnig voru undanskilin rit með stuttum efnisgreinum í

stafrófsröð sem eru ekki, eðli málsins samkvæmt, búnar

neinum hjálparskrám, s.s. orðabækur og bókaskrár.

Niðurstaðan var að engin frumsamin íslensk fræðibók

18   Bókasafrið 18. drg. 1994