Bókasafnið

						ársins 1992 uppfyllti öll atriðin í viðmiðunarreglum nefnd-

arinnar, en ákveðið var að velja þá bók sem uppfyllti flest

þeirra. Úrslitaáhrif við val hafði að efnismeðferð í bókinni

er skipuleg og jafnframt fræðileg, aðgengi upplýsinga er

gott og bókin er búin yfirgripsmiklum heimildaskrám.

Dómnefnd taldi hins vegar að allmargar útgáfubækur árs-

ins 1992, sem ekki komu til álita, af því að í þær vantaði

allar hjálparskrár og ekkert var gert til að auka aðgengi upp-

lýsinga í þeim, væru eigi að síður að mörgu leyti vandaðar

og hefðu mikið fræðslugildi.

Tíðni hjálparskráa í íslenskum frœðibókum

I framhaldi af athugunum á útgáfubókum ársins 1992

var kannað hve hátt hlutfall þeirra væri yfirleitt búið hjálp-

arskrám. Reyndist þar frekar óhægt um vik þar sem íslensk

bókaskrá útgefin af Landsbókasafni Islands fyrir árið 1992

er ekki komin út. Til að fá vísbendingu um slíkt hlutfall var

því sá kostur valinn að athuga útgáfubækur ársins 1991 þar

sem Islensk bókaskrá er komin út fyrir það ár og fara yfir all-

ar færslur í skránni með tilliti til þess hvort hjálparskrár

væru fyrir hendi eða ekki en þær upplýsingar koma fram í

skránni.

Það skal tekið fram að hér er ekki um hávísindalegar at-

huganir að ræða heldur vísbendingar. Vissulega væri áhuga-

vert að athuga fleiri ár, en með þeim aðferðum sem hér er

beitt er þetta ákaflega tímafrek athugun og spurning hversu

mikið gildi það hefur að fara yfir útgáfubækur margra fyrri

ára. Það mikilvægasta hlýtur að vera hvernig málum er hátt-

að nú og að gerðar verði úrbætur í framtíðinni.

Helstu niðurstöður voru að um 26% af útgáfubókum

ársins voru búnar hjálparskrám af einhverju tagi svo sem sjá

má á meðfylgjandi töflu. Skáldverk eru hér undanskilin því

almennt eru ekki skrár í þeim en vissulega mætti hugsa sér

í þeim mannanafnaskrár og staðanafnaskrár a.m.k. í skóla-

útgáfum skáldsagna. Tíðni hjálparskráa var hæst í ritum á

sviði bókmenntafræði og sögu annars vegar og raunvísinda

hins vegar.

Áhugavert væri að skoða t.d. hvort tiltölulega hærra

hlutfall af þýddum fræðibókum hefði hjálparskrár en af

bókum frumsömdum á íslensku. Ætla mætti að svo væri

því víðast hvar erlendis ríkir raunveruleg samkeppni í út-

gáfu fræðibóka og hjálparskrár eru t.d. eitt af því fyrsta sem

athugað er þegar velja skal á milli tveggja sambærilegra

bóka fyrir bókasöfn.

Hér skulu tilgreind tvö dæmi úr nýlegum bókum þar

sem skakkur póll hefur verið tekinn í hæðina:

Fyrra dæmið er úr bók sem gefin var út árið 1991. Þar

fellir þýðandi niður „langan lista heimildarrita" höfundar

eins og hann leggur sig og réttlætir það í eftirmála með því

að „einungis fáein þeirra" séu „tiltæk á hérlendum bóka-

söfnum" (Sjá: Born, Karl Erich: Bankar og peningar á 19.

og 20. öld. 1991. Haraldur Jóhannsson þýddi. Reykjavík :

Söluumboð ísafoldarprentsmiðja. S. 240).

Seinna dæmið er úr bók sem gefin var út árið 1992. í

formála segist höfundur láta fræðilegt sjónarmið víkja og

vísa frekar til „auðfáanlegra bóka" en þess nýjasta í fræðun-

um því, eins og hann segir orðrétt: „annað væri til lítils í

þeirri bókafátækt sem ríkir á Islandi" (Sjá: Jón Ormur

Halldórsson: Löndin i suðri : stjórnmálasaga skiptingar

heimsins. 1992. Reykjavík : Heimskringla, Háskólaforlag

Máls og menningar. S. 8).

Því miður er í hvorugri ofangreindra bóka að finna

hjálparskrár til að auðvelda aðgengi að þeim fróðleik sem

þær hafa að geyma.

Vonandi eigum við ekki eftir að sjá fleiri dæmi í þessum

dúr á næstunni. En þessi afstaða viðheldur frekar meintri

„bókafátækt" okkar, því ekki bætir úr skák að sleppa heim-

ildum á þennan hátt, en rýrir aftur á móti gildi bókanna

verulega. Það er t.d. viðurkennd aðferð meðal bókasafns-

fræðinga að nota ritaskrár og skrár yfir ítarefni í vönduðum

fræðiritum sem hjálpargögn við bókaval. Þá nota fræði- og

vísindamenn þessa aðferð við að finna frekari heimildir

þegar unnið er að rannsóknum.

Nú á tímum tölvusamskipta má t.d. afla upplýsinga

með tölvum og fiarskiptabúnaði og jafnvel leita í skrám

bókasafna erlendis og panta síðan heimildirnar á milli-

safnaláni, svo vandaðar ritaskrár í bókum geta oft komið að

miklu gagni.

Lokaorð

Að lokum eru íslenskir höfundar, þýðendur og útgef-

endur hvattir til að vanda til útgáfu íslenskra fræðibóka og

þeim bent sérstaklega á að láta ekki vanta í bækur vandað-

ar hjálparskrár sem auðvelda aðgang að þeim upplýsingum

sem þær hafa að geyma. Slíkar skrár stuðla að auknu nota-

gildi bóka, lengja þar með lífdaga þeirra og gera þær eftir-

sóknarverðari fyrir bókasöfn landsins og notendur þeirra

almennt.

I upplýsingaþjóðfélagi nútímans þar sem mikið er und-

ir hraða og skilvirkni komið og að geta á sem skemmstum

tíma greint kjarnann frá hisminu er mikilvægt að aðgengi

að upplýsingum sé sem greiðast og þar með talinn auðveld-

ur aðgangur að upplýsingum í bókum, sem er afar mikil-

vægt atriði, svo að bækur verði ekki undir í samkeppni

upplýsingamiðla nútímans.

HEIMILDIR:

Borko, Harold and Bernier, Charles L. 1978 Indexing concepts and met-

hods. New York : Academic Press.

Islensk bókaskrá 1991. 1992. Reykjavík : Landsbókasafn fslands.

Jackman, Peter.  1989.  Basic reference and information work. 2nd ed.

Huntingdon : ELM Publications.

Katz, William A. 1987. Introduction to reference work : basic information

sources. 5th ed. New York : McGraw-Hill.

Lancaster, F. Wilfried. 1979. Information retrieval systems : characteristics,

testing and evaluation. 2nd ed. New York : Wiley.

Landshagir 1993. 1993. Reykjavík : Hagstofa Islands.

Sigríður Þ. Valgeirsdóttir o. fl. 1993. Lœsi íslenskra barna. Reykjavík :

Menntamálaráðuneytið.

SUMMARY

The informatory value of books vs.  accessibility of their

information

This article is based on a lecture held on the 20th anniversary confer-

ence of the Association of Professional Librarians (Félag bókasafnsfræd-

inga) in Nov. 1993. On the occasion of the anniversary the executive

committee decided to grant recognitions to authors and publishers for the

best Icelandic non-fiction books from 1992: firstly for a book written for

adults and secondly for a children's book. The policies and procedures of

the selection committees are described. Hereafter such recognitions will

be granted on annual basis. It is claimed that many Icelandic non-fiction

books, often with high informatory value, do not have indexes at all,

which makes the accessibility of their information bothersome. The in-

creasing need in Iceland for high quality non-fiction books is pointed out.

Book indexes are discussed and it is stressed that good indexes increase the

reference value of non-fiction books. The requirements are listed out,

which non-fiction books generally have to satisfy in order to have value as

reference sources. The main emphasis is placed on elaborated indexes and

carefully made bibliographies. Reported on a survey of non-fiction books

published in Iceland in 1991, which revealed that 26,3% have indexes.

Examples of newly published non-fiction books with high informatory

value are given, where no indexes at all are provided. Finally Icelandic

non-fiction writers and publishers are encouraged to take pains in

elaboration when publishing Icelandic non-fiction books.

Bókasafnið 18. árg. 1994   19