Bókasafnið

						ekki spurningunni. Einnig ber þess að geta að nokkrir skól-

ar svara alls ekki þessari spurningu og því ekki hægt um það

að segja hvort þeir taka gjald eða ekki. Nokkuð sama gild-

ir um gjaldtöku af notum á skólasafni. Víða um land er tek-

ið gjald fyrir bókasafnsskírteini í almenningsbókasöfnum

og þar sem eru samsteypusöfn almennings- og skólasafna

mætti búast við því að börnin væru krafin um bókasafns-

skírteini til að taka efni með sér heim. Aðeins tvö söfn taka

gjald af útlánum barna í skólasafni. Svo virðist að í öðrum

tilvikum þar sem um samsteypusöfn er að ræða að aðrar

reglur séu látnar gilda um börn sem eru í viðkomandi

skóla.

Niðurstöður

Þær niðurstöður sem nú liggja fyrir sýna ótvírætt að

skólasöfn á landinu hafa byggst upp mjög ójafnt. I

nokkrum fræðsluumdæmum hafa nær allir skólar fengið

sín skólasöfn og notkun þeirra virðist bæði kerfisbundin og

talsvert fjölbreytt. Annars staðar var lítil starfsemi sem

tengist skólasöfnum og margír skólar hafa engin söfn. Þessa

ójöfnu uppbyggingu má ef til vill rekja til þess að skortur

er á leiðbeiningum og stefnu af hálfu hins opinbera og að

ekki hefur tekist að semja reglugerð þá sem til stóð og

vísað er til í Lögum um grunnskóla. Þessi skýring er þó ekki

einhlít því að lögum samkvæmt eiga að vera skólasöfn í öll-

um skólum og reglugerð átti eingöngu að vera leiðbeining

um stærð, starfsmenn og framkvæmdir. Meira virðist vanta

faglega umræðu um gagnsemi og tilgang skólasafna í

kennslu og almennu skólastarfi.

Margir skólar hafa byggt upp góð skólasöfn og staðið að

þróun þeirra af myndarskap og framsýni. Af sjálfu leiðir að

fjárveitingar til lítilla safna verða alla tíð takmarkaðar en

hins vegar er það einnig augljóst að talsverðum fjármunum

hefur verið veitt til þess að búa skóla bókum og tækjum og

eru minni sveitarfélögin engir eftirbátar þeirra stærri þegar

tillit er tekið til fjárveitinga á hvern nemanda. Mikið vafa-

mál er hversu mikil not eru af þessum búnaði í ljósi þess að

engin skipulögð nýting virðist á þessum gögnum víða um

land.

Um það leyti sem þessi könnun var í undirbúningi kom

út ný námskrá, Aðalnámskrá grunnskóla. I henni eru

ýmsar tilvísanir í skólasöfn og hvernig eigi að nota þau.

Þessa Aðalnámskrá má skoða sem nokkurs konar reglu-

gerðar ígildi og því er ástæða til að skoða hvað þar segir til

að komast nær þeim viðhorfum sem yfirvöld menntamála

hafa til skólasafna. I kafla 3 sem fjallar um nám og kennslu,

er sérstakur kafli um skólasafn í námsumhverfi. Þar segir:

Skólasöfn eru eitt af meginhjálpartækjum í skólastarfi og miklu skipt-

ir að húsnæði þeirra, bókakostur og önnur gögn stuðli að fjölbreyttu

og skapandi starfi. Skólasafn á að vera lifandi fræðslu-, upplýsinga- og

menningarmiðstöð í hverjum skóla. Þar þarf að vera fjölbreytt úrval

hvers kyns náms- og kennslugagna auk annars valins lesefnis handa

nemendum, svo sem dagblöð, fræðirit og skáldrir. Skólasafn þarf að

henra öllum nemendum skólans, jafnt þeim yngstu sem þeim elstu, og

geta tengst kennslu í öllum námsgreinum. Einnig þarf að vera í skóla-

safni gott úrval fræði- og fagrita fyrir kennara.

I þessari málsgrein er Ieitast við að skilgreina nánar hvað

við er átt um að skólasafn sé meginhjálpartæki í skólastarf-

inu. Þeir þrír hornsteinar sem þessi stofnun hvílir á eru

húsnæði, bókakostur og starfslið. í málsgreininni hér að

ofan er áhersla lögð á að það þurfi að hafa fjölbreytt

Iestrarefni og upplýsingaleiðir sem gagnist skólanum öll-

um. Skólasafni beri að huga að endurmenntun kennara og

veita þeim fræðirit og fagrit á sínu sviði.

Skólasafn verður að vera í nánum tengslum við allt daglegt starf í skól-

anum og helst þannig staðsett í húsnæði skólans að það sé jafn að-

gengilegt fyrir alla nemendur og kennara. I stórum skólum þarf hús-

næðið að vera þannig úr garði gerr að hægr sé að hafa þar á sama rima

að störfum heila bekkjardeild, smáhópa og einsraklinga.

Hér er ótvírætt gefið í skyn að skólasafn skuli vera í

hjarta skólabyggingarinnar ekki síður en í hjarta starfsem-

innar. Það er ekki að ástæðulausu að tekið er fram um stað-

setningu skólasafns, svo algengt er að safnið sé skoðað sem

afgangsstærð og komið fyrir í kjallara eða afskekkt þar sem

engin umferð er. Einnig er algengt að skólasafn sé í þeim

hluta skólabyggingar sem síðast fer á framkvæmdastig.

Mikilvægt er að skólasafnskennari taki þátt í að skipuleggja skólastarf,

m.a. með því að eiga hlut að gerð starfsáætlunar og skólanámskrár, auk

þess að vinna með einsrökum kennurum. Skólasafnskennari leiðbein-

ir nemendum við heimildavinnu, öflun gagna og úrvinnslu, leiðbein-

ir um bókaval og sér um safnfræðslu. Einnig hefur skólasafnskennari

umsjón með uppbyggingu og skipulagi daglegs starfs skólasafns.

Enginn dregur í efa mikilvægi starfs skólasafnvarðar eða

skólasafhskennara eins og starfsmaðurinn er kallaður hér og

eigi skólasafnið að koma að notum í almennu skólastarfi

þarf starfsfólkið að vera vanda sínum vaxið, kunna að

byggja upp safnið, oft frá grunni, setja það í það kerfi sem

gerir notendum fært að nýta sér það og tryggja síðan að það

sé notað af öllum skólanum.

Mikilvægt er að huga að tengslum skólasafns við önnur söfn, bókasöfn

og kennslugagnamiðstöðvar, jafnvel gagnabanka. A þann hátt er hægt

að tryggja aðgang að fjölbreyttum gögnum og upplýsingum og er það

ekki síst brýnt fyrir fámenna skóla.

Hér er snert við mjög mikilvægu máli sem tengist beint

Yfirlýsingu UNESCO um skólasöfn sem leggur áherslu á

að skólasafn sé ekki einangrað fyrirbrigði, innilokað af sín-

um eigin takmarkaða bókakosti, heldur eigi það að vera

hluti af stærri heild og geta þannig notið góðs af því sem

önnur bókasöfn hafa upp á að bjóða. Með nútímatækni er

enginn eyland. Skólasöfn jafnt og önnur söfn hljóta að vilja

tengjast innbyrðis og út á við í leit heimilda og fræðslu.

Grunnskólasöfn hafa ef til vill mesta þörf fyrir að vera hluti

af stærri heild vegna þess að þau eru oft á tíðum einu stofn-

anirnar í sínu sveitarfélagi sem hafa safnkost og þjónustu

sem gæti nýst öllu byggðarlaginu.

Af þessu er ljósr að uppbygging skólasafns verður að vera eitt af for-

gangsverkefnum í hverjum skóla svo að safnið geti gegnt því hlutverki

sem hér um ræðir. I hverjum skóla þarf að gera áætlun um slíka upp-

byggingu og taka af skarið um hver eigi að hafa umsjón og eftirlir með

henni.

Menntamálaráðuneytið gefur vísbendingu til þeirra sem

málið snertir að nauðsynlegt sé að hraða uppbyggingu

skólasafna og ákveða hver eigi að hafa eftirlit með starfsem-

inni. Ráðuneytið hefur nú haft nær 20 ár til að koma út

einhverjum ákvörðunum um hvernig að verki skuli staðið

en ekki tekist. Akvörðun um hverjir eigi að gera áætlanir

um uppbyggingu skólasafna verður ef til vill ekki mjög

lengi ennþá í höndum menntamálaráðuneytisins. í drög-

um að nýrri menntastefnu sem fyrir lá á fyrri hluta árs 1993

er gert ráð fyrir að grunnskólar verði alfarið reknir af sveit-

arfélögum. Það verður því þeirra hlutskipti að ráðstafa mál-

um skólasafna eins og þeim þykir henta en ekki hlutverk

ríkisins. Slík breyting ætti ekki að verða nein meiri háttar

breyting hvað varðar skólasöfnin því nú eru það aðeins

laun kennara sem greidd eru af ríkinu, en sveitarfélögin sjá

um annan kostnað.

32   Bókasafhið 18. árg. 1994