upplýsingum um ástand en þær höfðu lítið sem ekkert for- spárgildi. Með aukinni tölvuvæðingu á söfnunum verða tölfræðilegar upplýsingar fjölbreyttari og aðgengilegri. Ef vel menntuðu starfsfólki er gefinn kostur á að gera tölfræði- legar rannsóknir á notkun safnanna geta þær orðið öflug stjórnunartæki. 5.5 Rannsóknarefhi Flokkun ritanna eftir efni og samanburður við niður- stöður annarra skyldra rannsókna reyndist erfiður vegna mismunandi efnistaka höfunda. Margar aðferðir til flokk- unar og greiningar á efni rannsókna og ráðstefnugagna hafa verið birtar (Atkins, 1988; Karrenbrock, 1987; Schrader, 1985) en ákveðið var að flokka efnið eftir tveimur mismun- andi aðferðum sem hvor um sig sýna ólíka mynd. Báðar aðferðirnar eru nýlegar, frá Jarvelin og Vakkari (1990) og Stephenson (1993). Gert var ráð fyrir að þær endurspegl- uðu nýjar stefnur og þróun í rannsóknum í bókasafns- og upplýsingafræði. Járvelin og Vakkari (1990) þróuðu eigin flokkunarkerfi, byggt á stóru úrtaki rannsóknar- og faggreina. Þeir hafa einnig notað það í seinni rannsóknum sínum (Jarvelin og Vakkari, 1993) og Cano og Rey (1993) hafa einnig notað það með viðbótum. Hér voru einungis aðalflokkarnir not- aðir. 4. tafla: Rannsóknarefni; flokkað samkv. Jarvelin og Vakkari Efni fsland Önnur lönd Fagleg umfjöllun 8 25 Saga bókasafna 1 17 Bókaútgáfa (saga bókarinnar) 2 14 Menntun í bókasafns- og upplýsingafræðum 0 21 Aðferðafræði 2 4 Greining á bókasafns- og upplýsingafræðum 0 11 Þjónusta og starfsemi bókasafna 6 122 Vistun og endurheimt upplýsinga 0 131 Upplýsingaleit 1 27 Fagleg og vísindaleg samskipti 0 33 Annað (Lestur 5) 7 46 Alls: 27 449 Athugasemdir: Rannsóknarefnið er flokkað samkvæmt Jarvelin og Vakk- ari, 1990, tölurnar í dálkinum „Önnur lönd" eru einnig úr sömu heim- ild. í íslensku rannsókninni var flokknum „Lestur" bætt við flokkinn „Annað". í 4. töflu er íslenska efnið borið saman við niðurstöður Jarvelin og Vakkari. Helsti munurinn er að engin íslensk rannsókn fellur undir vistun og endurheimt upplýsinga meðan 131 grein, eða tæplega 30% af þeirra úrtaki, fjallar um það efnissvið. Hins vegar er fagleg umfjöllun tæplega 30% af íslenska úrtakinu en aðeins 5,6% í því alþjóðlega. Einnig eru hlutfallslega fleiri rannsóknir um lestur og læsi í íslensku rannsókninni. Stephenson (1993) skoðaði rannsóknargreinar í Cana- dian Library Journal 1981-1991, m.a. með tilliti til rann- sóknarefna. Hún fjallar stuttlega um kosti og galla þess að nota fáa efnisflokka eða marga, en sjálf notar hún 14 víða efnisflokka. Flokkun hennar var valin vegna þess að hún er skýr, auðskiljanleg, auðveld í notkun og ný. 5. tafla: Rannsóknarefni; flokkað samkv. Stephenson Efni Island Kanada 1. Tölvuvæðing 1 53 2. Safnkostur 1 34 3. Saga 3 13 4. Bókasafnsfræði (alþjóðl.) 1 21 5. Stjórnun 1 58 6. Varðveisla 0 6 7. Fagleg umfjöllun 8. Útgáfa 5 2 58 6 9. Upplýsingaþjónusta 10. Rannsóknir 1 2 28 5 11. Samnýting gagna 12. Hlutverk bókasafna í 3 0 6 4 samfélaginu 13. Þjónusta við sérhópa 14. Tæknileg þjónusta 1 0 9 16 Viðbótarflokkar viðþessa rannsókn 15. Lestur og læsi 5 16. Upplýsingaleitir 1 Alls: 27 316 Athugasemdir: Rannsóknarefnið er flokkað samkvæmt Stephenson, 1993. Flokkar 15 og 16 eru viðbótarflokkar úr íslensku rannsókninni við rannsókn Stephensons. I 5. töflu er íslenska efnið borið saman við niðurstöður Stephenson og þar koma einnig fram aðrar áherslur. Aðeins ein íslensk rannsókn tekur fyrir stjórnun en nær einn fimmti hluti kanadísku greinanna féll undir þann flokk. Hlutfallslega fleiri kanadískar greinar fjalla um tölvuvæð- ingu og safhkost. Lestur og læsi telja 18,5% í íslensku könnuninni en er ekki sérstaklega aðgreindur flokkur í þeirri kanadísku. Hins vegar er fagleg umfjöllun nokkuð jöfn í báðum rannsóknum, 18% í þeirri kanadísku og 18,5% í þeirri íslensku. Heildarfjöldi íslensku greinanna gefur ekki tilefni til ná- kvæmrar greiningar. Samanburður við þessar tvær rann- sóknir og Iausleg athugun á öðrum skyldum rannsóknum leiðir þó í ljós að t.d. tölvuvæðing, stjórnun og notendur bókasafna eru algeng umfjöllunarefni erlendis en hefur lít- ið verið sinnt í íslenskum rannsóknum. Hins vegar eru þrjú umfjöllunarefni vinsælli en önnur á íslandi, þ.e. útgáfa (2), lestur og læsi (5) (sjá 5. töflu), fagleg umfjöllun (8) og þjónusta og starfsemi bókasafna (6) (sjá 4. töflu). 6.0 Umrœður og ályktanir Eins og fram hefur komið eru rannsóknir á sviði ís- lenskrar bókasafns- og upplýsingafræði tiltölulega fáar. Framsetning og frágangur margra þeirra er með þeim hætti að oft er erfitt að sjá að þar er á ferðinni rannsóknargrein, því mörg einkenni rannsóknargreina vantar. Ástæður fyrir lélegum frágangi eru m.a. vankunnátta í aðferðafræði, til- raunir til að setja niðurstöður rannsókna fram á aðgengileg- an hátt fyrir alla, hræðsla við gagnrýni og „fagleg hæverska". Hæverskan felur í sér að íslenskir bókasafns- fræðingar virðast ekki líta á verk sín sem rannsóknir. Ástæður, sem oft eru nefndar sem dragbítur á rannsókn- arvinnu eða birtingu niðurstaðna, eru m.a. tímaskortur, lít- il hvatning, lítill stuðningur á vinnustað, menntunarleysi og peningaleysi (St Clair, 1990; Dyer og Stern, 1990). Per- sónulegar hindranir hafa einnig áhrif, t.d. lítið sjálfsálit, menntunar- og þjálfunarleysi og erfiðleikar á birtingu eða útgáfu rannsóknarefnis. Ástæður þess að fáar rannsóknir í Bókasafaið 18. árg. 1994 41
Beinir tenglar