Bókasafnið

						pósti eða með símbréfi. Mörg einkafyrirtæki eru farin að

sérhæfa sig í að senda ljósrit af tímaritsgreinum til safna og

einstaklinga. Hægt er að komast í samband við slík fyrir-

tæki í gegnum Internet og er þá hægt að láta senda grein-

ina með símbréfi, í gegnum tölvuna þannig að viðkomandi

prentar greinina í sínum tölvuprentara eða með pósti.

Hægt er að greiða fyrir slíka þjónustu með greiðslukortum.

Ekki er langt síðan að söfn fóru að taka greiðslu fyrir milli-

safnalán.

Söfnin leitast við að veita aðgang að fjölbreyttri upplýs-

ingaþjónustu. Beinlínuleitir er mikilvæg þjónusta við not-

endur rannsókna- og sérfræðisafna. Flest söfn hafa aðgang

að mörgum gagnagrunnum bæði í gegnum gagnanet Pósts

og síma og Internet. Þessi þjónusta hefur tíðkast í yfir tíu

ár og þykir nú ómissandi. Hægt er að leita að efni greina

víðsvegar að úr heiminum.

Flest bókasöfn eru enn áskrifendur að prentuðum skrám

fyrir þá notendur sem vilja frekar leita í þeim en tölvunum.

Helstu skrár yfir efni erlendra tímarita eru til hér á landi.

Sum bókasöfn hafa efnistekið íslensk tímarit þar sem

þau eru ekki hluti af erlendum gagnagrunnum. Þetta efni

er bæði til í prentuðum skrám og í tölvutæku formi. Þannig

er hægt að leita að öllum tímaritum í heilbrigðisfræðum frá

1986 fram til dagsins í dag í Libis tölvukerfi Borgarbóka-

safns og Landspítalans.

Geisladiskar sem hafa að geyma tilvísanir í greinar eru

orðnir algengir á söfnum. Notendur leita í þessum upplýs-

ingum sjálfir og með góðum árangri.

Starfsmenn safnanna hafa lengi litið á sig sem upplýs-

ingamiðlara og ekki verið sáttir við þá ímynd sem hefur

viljað loða við þá að þeir séu á söfnunum til að gæta

bókanna. Þaðan er reyndar orðið bókavörður komið.

Starfsfólk safnanna er sérhæft á sínu sviði og er tengiliður

við bæði það efni sem til er hér á landi og það sem til er er-

lendis.

Eitt af hlutverkum okkar er að fræða notendur um leið-

ir til að nálgast upplýsingar. Margir vísindamenn eru

komnir með sínar eigin tölvur bæði heima og á vinnustað.

Bókasafnsfræðingar miðla af sinni þekkingu til að notend-

ur geti tengst með sínum eigin tækjum innlendum og

erlendum gagnagrunnum og gert heimildaleitir eftir þörf-

um. Bókasafnsfræðingar hafa staðið fyrir námskeiðum til

að kenna fólki að leita sjálft. Einnig er fólk hvatt til að

panta greinar sjálft því ekki er nauðsynlegt að bókasöfnin

ein geri það.

Söfnin vilja sem sagt veita þeim aðstoð sem vilja og hafa

áhuga á að gera heimildaleitir sjálfir. Gerð hefur verið

könnun á því hve margir vilja gera sína leit sjálfir en sú

könnun leiddi í ljós að það voru aðeins 25% notenda,

hinir vildu láta starfsmenn safnanna gera þær fyrir sig.

Starfsmenn safnanna gera það þá fúslega.

Internet er alþjóðleg nettenging gagnagrunna og nýtist

hún vísindamönnum vel. Þar er ekki aðeins hægt að leita í

gagnagrunnum fyrir tímaritsgreinar heldur einnig í skrám

ýmissa safna bæði hér á landi og erlendis. Einnig er hægt að

nota hann fyrir bréfapóst og til að panta tímaritsgreinar.

Þeir sem vinna á rannsóknar- og sérfræðisöfnum Ieitast

við að tileinka sér allar nýjungar bæði hvað varðar tækni og

rekstur bókasafna. Tengsl við önnur söfn eru mikilvæg og

eru söfnin meðlimir í félögum sem styrkja þessi tengsl.

Einnig er mikilvægt að efla tengsl við notendur safnsins og

hjá mörgum söfnum starfa bókasafnsnefndir skipaðar

starfsmönnum og notendum til þess að þeir síðarnefndu

geti komið sínum sjónarmiðum á framfæri og komið með

ábendingar um ritakaup. Einnig hafa bókasafnsnefndir

reynst söfnum vel hvað varðar öflun fjárveitinga til þeirra.

Framtíðin

Nútíma tækni hefur breytt miklu hvað varðar upplýs-

ingaöflun og þróunin mun halda áfram. Þegar eru fræði-

bækur til á geisladiskum og eru myndgæðin mjög góð.

Tækin til að lesa bækur á geisladiskum eru dýr og líklegra

að fyrst í stað verði þetta aðeins til á bókasöfnum. Framtíð

fræðibóka ætti að vera bjartari því þessi tækni býður upp á

að efnið sé endurnýjað mikið oftar. Má þar nefna Scientific

American Textbook of Medicine sem sendir endurnýjun

einu sinni í mánuði. Fræðibækur verða þá með mikið nýrri

upplýsingar. Þessi tækni kemur til með að vera mjög vinsæl

sem kennslugagn og má t.d. nefna bækur í vöðvafræði þar

sem myndgæðin eru betri en sést hefur og hægt að sjá

vöðvann í heild sinni eða hluta í þrívídd. Gagnagrunnar

koma til með að samtengjast enn frekar í gegnum alþjóðleg

net eins og Internet og verður sífellt auðveldara að leita í

þeim. Stefnt er að því að notandinn geti leitað í mörgum

gagnagrunnum í einni leit og notað sömu leitartækni fyrir

gagnagrunna af mismunandi uppruna. Þannig væri þá t.d.

hægt að tengjast Internet og leita í Gegni og Dobis/Libis í

einu eins og það sé eini og sami gagnagrunnurinn.

Samnýting á safnkosti ólíkra safna verður sífellt auðveld-

ari með tilkomu tölvulesara (scanners) og almennri út-

breiðslu bréfasíma. Framtíð bókasafna í allri þessari tækni

er óráðin. Við, sem vinnum á rannsóknarsöfnum, vitum að

hægt er að nálgast mikið efni án þess að stíga fæti inn á

bókasafn. Notandi getur gert tölvuleit í alþjóðlegum

gagnagrunnum, og valið úr leitinni það sem honum líkar.

Síðan getur hann farið í samband við gagnagrunn sem

sendir honum greinar í gegnum tölvuna og hann les hana

á skjánum hjá sér og getur prentað hana út ef hann vill.

Þessi fyrirtæki sem senda greinina hafa ekki tímaritin sjálf

heldur gagnagrunn af greinum sem það hefur fengið frá

söfnum eins og British Lending Library og geymir síðan

inn á sinni tölvu. Fræðibækur verða líklega inni á þessum

gagnagrunnum og getur þá notandinn leitað í þeim á sama

hátt og prentað eða lesið það sem hann hefur áhuga á.

Rannsóknir sem eru í gangi og niðurstöður þeirra verða lík-

Iega einnig inni á gagnagrunnum og getur þá hver og einn

skoðað rannsóknarniðurstöður um leið og metið þær eftir

vild. Þegar er farið að gefa út fræðirit sem eru aðeins í

tölvutæku formi. Þetta kemur sér vel fyrir okkur íslendinga

því þá þurfum við ekki að greiða virðisaukaskatt af þessu

efni. Framtíð þeirra sem vinna á söfnum verður í auknum

mæli að skrá upplýsingar inn í gagnagrunna og aðstoða

notendur við að tengjast slíkum grunnum. Safnkostur fer

líklega minnkandi og minni söfn munu í vaxandi mæli

reiða sig á stór geymslusöfn eins og British Lending Libr-

ary eða gagnagrunna sem hafa að geyma greinar og bækur.

Lokaorð

Söfnin eru þó enn mikilvægur hlekkur í rannsóknar-

starfsemi hér á landi. Þau hafa að geyma niðurstöður inn-

lendra rannsókna og gagnagrunna þar sem hægt er að finna

efni. Söfnin gera fólki kleift að stunda frekari rannsóknir.

Eins og fram hefur komið hefur hlutverk okkar bóka-

safnsfræðinga breyst og þróast í takt við aukið upplýsinga-

Bókasafnið 18. árg. 1994  61