Bókasafnið

						Dr. Laurel A. Clyde dósent, Háskóla íslands

Internetið

Internetið er orðið eitt umtalaðasta fyrirbrigði þessa áratug-

ar. I desember 1994 voru notendur þess fleiri en 38 millj-

ónir um allan heim og þeim fer daglega fjölgandi. Samt hef-

ur Internetið ekki sömu merkingu fyrir alla. Fyrir suma er

það upplýsingabrunnur, fyrir aðra er það tæki til að eiga sam-

skipti við fólk, það er hægt að nota í fjáröflunarskyni, til að

stunda rannsóknir, fyrir sjálfsnám, til að fá útrás fyrir sköpun-

argáfuna, sem útgáfukerfi, tæki til að hafa áhrif á fólk, sem

tómstundagaman og leikfang.

Bókaverðir voru meðal fyrstu notenda Internetsins og

þessi tækni er orðin viðtekin í mörgum bókasöfnum. Sumir

bókaverðir telja að Internetið bjóði upp á hina endanlegu

lausn allra bókavarða, þ.e. fullkomnun hugsjónarinnar um

„bókasafn án veggja" sem er öllum aðgengilegt hvenær sem

er. En þeir bókaverðir eru einnig til sem líta svo á að þetta sé

hin endanlega ógnun - og rök beggja eru mestmegnis þau

sömu.

Hvað er Internet?

Internetið er umfangsmikið net sem tengir saman önnur

tölvunet - staðbundin, svæðisbundin eða á landsmælikvarða.

Nánari skilgreining á Internetinu er varla möguleg. Tölvur

sem tengdar eru Internetinu eru venjulega þannig úr garði

gerðar að þær geta átt samskipti sín á milli með því að notað-

ur er nokkurs konar staðall eða samskiptareglur sem kallaðar

eru TCP/IP. Þetta er oft skilgreint sem grundvöllur Internets-

ins. Samt sem áður eru tölvur tengdar við Internetið sem eldci

uppfylla þennan staðal. I reynd skiptir ekki máli hvaða skil-

greiningar eru notaðar um Internetið. Alltaf er hægt að finna

undantekningar og tölvur tengdar við netið sem ekki falla

undir neina skilgreiningu. I raun veldur þetta því að fólk á í

erfiðleikum með að skilja Internetið og þar eru blaðamenn

sem skrifa um það engin undantekning. Sem betur fer er

hægt að læra að nota það og hafa gagn af því án þess að vita

hvernig tæknin bak við það virkar.

Upphaf Internetsins má rekja til síðari hluta árs 1969 þeg-

ar tölvur í nokkrum stórum stofnunum á vegum bandaríska

ríkisins, aðallega rannsóknastofnunum og háskólum, voru

tengdar saman með þar til settum gagnaflutningslínum í

þeim tilgangi að samnýta upplýsingar meðal vísindamanna

sem unnu að verkefnum á sviði varnarmála. Árangur þessar-

ar samvinnu var rannsóknanetkerfi sem kallað var ARPA-

NET (sem síðan hefur verið aflagt enda þótt margar tenging-

arnar séu enn til staðar). I tengslum við þetta net voru settar

ýmis konar samskiptareglur, þ.e. reglur um aðferðir við að

senda og taka á móti skilaboðum og gögnum svo og reglur

um samskipti milli einstakra tölva. Aukin notkun alls kyns

tölva sem bættust við þetta tölvunet á níunda áratugnum

leiddi til ennþá afkastameiri og hraðvirkari neta. Fimm ofur-

tölvumiðstöðvar voru settar upp í Bandaríkjunum á vegum

Vísindaráðs Bandaríkjanna (National Science Foundation)

árið 1985 og ýmis konar tölvunet, sem sett höfðu verið upp

til að þjóna staðbundnum og svæðisbundnum þörfum,

tengdust inn á tölvurnar fimm sem mynduðu uppistöður

netkerfisins. Er tímar liðu tengdust fleiri og fleiri tölvur inn á

netið og þar sem hver þessara tölva var einnig tengd við aðr-

ar tölvur jókst umfang nettenginganna hröðum skrefum.

Netkerfi á landsvísu og alþjóðleg net í Evrópu, Kanada, Ástr-

alíu, á Norðurlöndunum og annars staðar urðu hluti af þessu

sívaxandi neti. Nú til dags eru tölvukerfi á landsvísu eða

svæðisbundin í meira en eitt hundrað löndum samtengd á

einhvern hátt til að skapa hið umtalaða Internet. Áætlanir um

fjölda tengdra tölva gera ráð fyrir að tvær, þrjár eða fleiri

milljónir tölva séu tengdar inn á Internetið.

ISnet er samheiti yfir íslenska hluta Internetsins. I gegnum

ISnet geta menntastofnanir, rannsóknastofnanir, ríkisstjórn

og viðskiptastofnanir hér á landi komist í samband við Inter-

netið. ISnet er starfrækt af Reiknistofnun Háskóla íslands fyr-

ir SURIS, Samtök um upplýsinganet rannsóknaraðila á Is-

landi. Tengingar við útlönd eru í gegnum tölvu- og gervi-

hnattartengingu ISgate til NORDUnet-miðstöðvarinnar í

Stokkhólmi í Svíþjóð. NORDUnet, norræna uppistöðunetið,

er samvinnuverkeíni rannsókna- og menntaneta Danmerkur

(DENet), Finnlands (FUNET), íslands (ISnet/SURIS), Nor-

egs (UNINETT) og Svíþjóðar (SUNET). Frá NORDUnet

eru tengingar við Evrópsk net og yfir til Norður Ameríku.

Samt sem áður eru þessar tengingar „ósýnilegar" Internet-

notendum. Notendur slá inn póstföng einstaklinga eða upp-

lýsingastofnana eða einhverrar tölvu einhvers staðar og hug-

búnaðurinn kemur á sambandi án þess að notandinn sé endi-

lega meðvitaður um hvaða leiðir eru farnar frá einni tölvu til

annarrar.

Einstök net eins og ISnet sem sameiginlega mynda Inter-

netið geta haft netstjórn fyrir sig en Internetið sem slíkt hef-

ur enga yfirstjórn og er því fremur hugtak en að hægt sé að

skilgreina það sem stofnun. Bak við það er engin miðstöð á

alþjóðlegum vettvangi þó til séu stofnanir og nefndir sem

geta haft áhrif á staðla og vinnuaðferðir. I framkvæmd eru

notaðir staðlar sem mótast hafa með tímanum og við þá er

notast að meira eða minna leyti. Internetið varð til vegna þess

að tæknin gerði það kleift fremur en að til hafi komið ein-

hvers konar áætlanagerð um framkvæmdina. Það nær út fyr-

ir öll landamæri, allar reglur og fyrirskipanir.

Það er nokkuð einkennilegt að einmitt góður árangur

Internetsins sem mjög óformlegs fyrirbrigðis skuli ef til vill

leiða til stífara eftirlits með því. Hugmyndin um eftirlit kem-

ur til af ýmsu: Milljónir manna notfæra sér Internetið í mis-

munandi tilgangi á degi hverjum og jafnframt á sér stað þró-

un nýrra leitarforrita sem kalla á meiri „bandbreidd" á sam-

skiptatengingunum. Stíflur myndast í netunum, þau verða

hæggengari og svartíminn lengist.

Þar að auki hefur komið fram þrýstingur í einstaka lönd-

um í þá átt að Internetið verði opnað viðskiptaheiminum í

ýmsum tilgangi. Þrýstingur er líka á öðrum stöðum í þá veru

að fá meira pólitískt vald yfir netunum. Þannig er líklegt að

breytingar verði í framtíðinni þó að ekki sé fullljóst í hvaða

átt þessar breytingar muni verða.

Hjálpartæki ogþjónusta á Internetinu

Þrátt fyrir það að uppbygging Internetsins sé fremur ó-

skipulögð eru þó til hjálpartæki og þjónusta sem hjálpa fólki

við að „sigla" um netið, senda tölvupóst á réttan stað, koma

Bókasafnið 19 árg. 1995    5