Bókasafnið

						Gopher

Gopher var fyrst þróaður við Háskólann í Minnesota árið

1991 til að auðvelda notendum Internetsins aðganginn með

því að búa til valmynda-aðgang að upplýsingum og þjónustu

á Internetinu. Þetta var fyrsta kynslóð notendavænna hjálpar-

tækja á Internetinu og sem gerði Internetið aðgengilegt stór-

um hópi fólks sem ekki hafði nægilega leikni til að hagnýta

sér eldri tækni á borð við gagnaflutningsreglurnar (ftp). Nafn-

ið „Gopher" hefur margskonar skírskotun. Gopher er lítið,

bandarískt dýr af jarðíkornaætt. Þjónustan var einnig skírð í

höfuðið á íþróttaliði Háskólans í Minnesota, „Golden Goph-

ers". Á hinn bóginn er orðið einnig orðaleikur og notað um

mann sem er framagjarn og hljómar eins og „go for". Hug-

myndin er sú að Internet-„gopher" sé hugbúnaður sem gref-

ur sig í gegnum upplýsingamassa Internetsins og safnar sam-

an gögnum sem koma notandanum við lyklaborðið að gagni.

„Gopher" er einnig hægt að nota til að skapa staðbundna

upplýsingaþjónustu samhliða því að auðvelda aðgang að

Internet-upplýsingum. Hér á landi hafa bæði Háskóli Islands

og Islenska menntanetið búið til „gophera" sem veita upp-

lýsingar um kerfin sjálf auk þess sem þau opna víðari aðgang

að Internetinu. Háskóli Akureyrar er með „gopher" í smíð-

um.

Veraldarvefurinn (World Wide Web)

Veraldarvefurinn er tiltölulega nýtt Internet-hjálpartæki

og var þróaður í Sviss árið 1992. Á sama hátt og „gopherinn"

er hér um að ræða notendavæna sýn á Internetið. Munurinn

er samt sá að „gopherinn" notar valmyndir en Veraldarvefur-

inn notar hypertext-tengingar milli skjala. Upplýst eða lituð

uppflettiorð og setningar á síðum Veraldarvefsins leiða not-

endur að tengdum upplýsingum. Þegar upplýsingar eru skoð-

aðar í Vefnum með aðstoð hugbúnaðar á borð við Mosaic eða

Netscape má sjá að síður geta verið mjög fallegar þar sem

flestar geyma litmyndir og teikningar. Sumar geyma einnig

litljósmyndir, hreyfimyndir, tónlist og/eða talað mál. A Vef-

síðum Hvíta hússins eru til dæmis ljósmyndir af fjölskyldu

Bills Clinton, stuttar ræður fluttar af forsetanum og varafor-

setanum AI Gore og smá ávarp frá fjölskyldukettinum Socks

og textuð þýðing á skilaboðum kattarins! Að líkindum eru

gagnlegri síður frá stofnunum eins og Smithsonian-safninu í

Bandaríkjunum og Louvre-safninu í Frakklandi. Nota má

hugbúnað Veraldarvefsins á sama hátt og „gopher"-hugbún-

aðinn til að skapa eigin upplýsingaþjónustu og til að tengjast

Internetinu.

Þótt það kunni að vera ruglingslegt fyrir nýliða á Internet-

inu (sem kallast gjarnan „newbie") er þó langt í frá að hér sé

allt upp talið í flokki hjálpartækja á Internetinu en þetta er

þó það algengasta. Mörg fleiri hjálpartæki eru þó til svo sem

finger, archie, WUS, whois, knowbots.

Internetið í bókasöfhum

Gagnasöfn, umræðuhópar (Iistservs), ráðstefnur, frétta-

hópar, tilkynningatöflur (bulletin boards), frjálsnet

(freenets), rafeindatímarit, ftp-stöðvar, rafræn upplýsingarit

og handbækur, „gopherar", síður á Veraldarvefnum og aðrar

upplýsingalindir og þjónusta á Internetinu eiga sér lítil tak-

mörk. Innan um þetta allt er margt sem getur vakið áhuga

bókavarða og fólks sem notar þjónustu þeirra. Almennt talið

voru bókaverðir sem annast upplýsingaþjónustu fyrstir til að

nýta sér Internetið, en til staðar eru einnig Internet-gögn

sem tengjast öðrum starfsþáttum í bókasöfnum svo sem

skráningu og stjórnun. Þar að auki nota sum bókasöfn Inter-

netið í þeim tilgangi að veita fólki utan bókasafns upplýs-

ingaþjónustu og til þess að auglýsa og markaðssetja bóka-

safnið og þjónustu þess. Hér á eftir eru talin nokkur dæmi

um notkun Internetsins í bókasöfnum og upplýsingastofn-

unum.

Fagleg tengsl og samskipti

Árið 1993/1994 gerði höfundur þessarar greinar alþjóð-

lega könnun meðal skólasafnvarða á Internetinu. Könnunin

sýndi að fólk lagði mikla áherslu á fagleg tengsl og samskipti

og taldi það helstu ástæðu fyrir notkun þess á Internetinu.

Önnur skyld ástæða fyrir notkun Internetsins sem oft var tal-

in voru umræður um fagleg viðfangsefni við fjarlæga kollega.

Margt bendir til þess að svipaðar ástæður séu jafngildar fyrir

bókaverði sem vinna í annars konar bókasöfnum. Umræðu-

hópar (listservs) á Internetinu og í minna mæli USENET-

fréttahópar gefa bókavörðum tækifæri til að komast í sam-

band við fólk sem vinnur í sams konar bókasöfnum eða fólk

sem hefur áhuga á svipuðum faglegum viðfangsefnum. Fyrir

fólk í almenningsbókasöfnum er aðalvetrvangurinn PUBLIB;

fyrir skólasafnverði er það LM_NET. Aðrir helstu alþjóðlegu

umræðuhóparnir fyrir bókaverði eru LIBADMIN (fyrir fólk

sem hefur áhuga á stjórnun bókasafna), LIBREF-L (fyrir

bókaverði í upplýsingaþjónustu), STUMPERS-L (þar sem

bókaverðir geta leitað hjálpar við að svara erfiðum spurning-

um sem þeir hafa hnotið um (sbr. merkingu orðsins

„stumper") og PUBYAC (fyrir bókaverði sem hafa áhuga á

þjónustu fyrir börn og unglinga). Einnig fyrirfinnast um-

ræðuhópar og fréttahópar til að ræða um vandamál og við-

fangsefni á borð við ritskoðun, þróun geisladiskatækni í

bókasöfnum og nýjungar í barnabókmenntum. Hér á landi

hefur umræðuhópurinn Skrudda, sem Ólöf Benediktsdóttir

átti frumkvæði að árið 1994, gefið bókavörðum á Islandi

tækifæri til að bera saman bækur sínar. KATALOGOS-L

þjónar sama tilgangi fyrir nemendur og kennara í bókasafns-

og upplýsingafræði við Háskóla íslands. Rafræn tímarit og

fréttabréf í bókasafns- og upplýsingafræði á borð við PACS-P

(Public Access Computer Systems Review), LITA Newsletter

(Library and Information Technology Association) og Cur-

rentCites (sem birtir útdrátt úr bókum og tímaritum um

upplýsingatækni) gefa kost á formlegri samskiptum á faglega

sviðínu.

Tilvísana- og upplýsingaþjónusta

Það er einkum á sviði upplýsingaþjónustu og leitar að

svörum við erfiðum spurningum sem bókaverðir hafa verið

fegnastir að fá Internetið. Til að lýsa þeim möguleikum sem

Internetið hefur sem upplýsingalind má nefna að Karen G.

Schneider hefur gert þrjár kannanir á Internet-notkun bóka-

varða í þeim tilgangi að safna sögum um góðan árangur sem

hún kallar „Internet Reference Success Stories". Þessu safni

hefur verið dreift á Internetinu og þar kemur í ljós hvernig

bókaverðir nota Internetið við að svara spurningum á öllum

mögulegum sviðum, svo sem um heilsuvernd, hagtölur

Bandaríkjanna, kvennafræði og popptónlist. Upplýsingalind-

ir á Internetinu sem notaðar voru með góðum árangri voru

skrár um umræðuhópa, lyklar að Internet-þjónustu, tilkynn-

ingatöflur frá Bandaríska ríkinu, bókfræðiverk sem bókasöfn

og bókavarðafélög höfðu sett inn á Internetið, „gopherar" og

Veraldarvefs-síður frá alþjóðlegum stofnunum.

Upplýsingar um heimildir

Bókaverðir geta fundið upplýsingar um bækur, greinar,

Bókasafiiið 19. árg. 1995   7