Bókasafnið

						Áslaug Agnarsdóttir bókasafnsfræðingur, Landsbókasafni íslands - Háskólabókasafni

5>

Hún var bókasafnsfræðingur

en hann vefari"

Bókasöfh og bókaverðir í bókmenntum

Skömmu fyrir jól þegar flutningar úr Háskólabókasafni

stóðu sem hæst var ég að taka til í lagerherbergi safnsins

og rakst þá á stafla af nýútkomnum þýddum reyfurum. Ég

rak augun í nokkuð nýstárlegan titil: Bókasafnslöggan (The

Library Policeman). Bókin er eftir frægan metsöluhöfund,

Stephen King. Ég las á kápuna:

Þegar Sam Peebles tekur að halda ræðu á klúbbfundi í heimabæ sínum

grunar hann síst hvaða atburðarás það hrindir af stað. Til þess að skreyta

ræðu sína fer hann á bókasafnið og fær léðar bækur með frægum tilvitn-

unum en þegar hann týnir bókunum og BÓKASAFNSLÖGGAN fer á

stúfana breytist grá og hversdagsleg tilvera í þungamiðju atburða þar sem

teflt er upp á líf og dauða. (1994)

Ekki er þetta hefðbundin lýsing á bókaverðí, hugsaði ég

og greip bókina með mér, enda með þessa grein í smíðum.

Reyfarahöfundurinn Steph-

en King lætur hrollvekju

sína gerast að miklu leyti á

bókasafni, safni sem er væg-

ast sagt óhugnanlegur staður

þar sem hrollurinn byrjar

um leið og söguhetjan stígur

inn fyrir dyrnar. Venjulegar

umgengnisreglur bókasafna

eru látnar hljóma sem ógn-

vekjandi skipanir: Þögn!

Skilið öllum tímaritum á

sinn stað! Nýjar bækur að-

eins lánaðar út í sjö daga í

senn! (Bókasafnslöggan, s.

14-15). Bókasafnslöggan

sjálf er skuggaleg persóna sem sækir söguhetjuna heim og

ógnar henni með hnífi {Bókasafhslöggan, s. 84-88) og bóka-

vörðurinn reynist vera dulbúin ófreskja.

Fyrir mörgum árum rakst ég á grein í tímariti, að mig

minnir amerísku, þar sem fjallað var um bókasöfn og bóka-

verði í verkum þarlendra skáldsagnahöfunda. Ég man að mér

þótti greinin skemmtileg. Efni hennar er þó að mestu gleymt.

Samt hefur í öll þessi ár blundað með mér sú hugmynd að

kanna hvernig íslenskir höfundar fjalla um bókasöfn og

starfsfólk þeirra, ekki síst þar sem áhugi á bókum er sagður ó-

venjumikill hérlendis, þjóðin beinlínis kennd við bækur og

hér eru reyndar gefnar út fleiri bækur miðað við íbúatölu en

í flestum öðrum löndum.

fslendingar hafa áhuga á bókum. Enginn efast um það.

Þeir lesa mikið, sér í lagi kringum jólin þegar bóksala er í há-

marki. Útlánatölur almenningsbókasafna sýna þó að drjúgt

er lesið allan ársins hring. Sem sagt, þjóðin bæði kaupir bæk-

ur og fær þær lánaðar. Auk þess hafa óvenjumargir íslenskir

10    Bókasafoið 19. árg. 1995

rithöfundar, og ekki síst ljóðskáld, gegnt bókavarðarstörfum.

Þeirra á meðal eru Davíð Stefánsson, Magnús Ásgeirsson,

Stefán Júlíusson, Guðmundur Böðvarsson, Guðmundur

Guðmundsson skólaskáld, Hannes Sigfússon, Þorsteinn frá

Hamri, Jónas E. Svafár, Jón Björnsson, Jón úr Vör, Snorri

Hjartarson, Fríða Á. Sigurðardóttir, Vilborg Dagbjartsdóttir

og Agnar Þórðarson, svo aðeins fáeinir af eldri kynslóðinni

séu nefndir. En hvernig endurspeglast veröld bókasafnanna í

bókmenntum okkar? Hvernig manneskja er bókavörðurinn

í hugum íslenskra rithöfunda? Hvernig er honum lýst í ís-

lenskum bókmenntum?

Um skeið hef ég reynt að skrifa hjá mér það sem ég hef rek-

ist á um bókasöfn í íslenskum bókum, samstarfsmenn mínir á

Háskólabókasafni, vinir og kunningjar, fjölskyldan og jafnvel

nemendur í bókasafnsfræði voru virkjaðir í þessa leit. En þrátt

fyrir það að ýmsir voru að gauka að mér köflum og málsgrein-

um þar sem minnst er á bókasöfn var afraksturinn lengi vel

heldur rýr og á minnisblöðum mínum voru mun fleiri þýdd-

ar bækur en bækur eftir íslenska höfunda. Eldri rithöfundar

segja endrum og eins frá lestrarfélögum og bókasöfnum í end-

urminningum sínum en ég varð að horfast í augu við það að

söguherjur íslenskra skáldsagna fara ekki ýkja mikið á bóka-

söfn. Undanfarin tíu til fimmtán ár hafa þó komið út nokkr-

ar skáldsögur þar sem bókasöfn koma við sögu.

Ef til vill á þetta sér sínar eðlilegu skýringar. Saga bókasafna

á Islandi er oftast talin hefjast með stofnun Hins íslenska

bókasafns- og lestrarfélags á Suðurlandi árið 1790 (Ásgerður,

1982) I kjölfarið voru stofhuð fleiri lestrarfélög um allt land á

19. öld. En árgjaldið var yfirleitt hátt og bækurnar flestar á er-

lendum málum og því voru þau fyrst og fremst notuð af máls-

metandi mönnum í sveitinni. I bókafélaginu Ófeigur á Skörð-

um, sem Benedikt á Auðnum stofnaði ásamr fleirum árið

1889, voru t.d. samtals 48 menn félagar meðan það var og

hét, og skiptust þeir svo eftir starfsstéttum: bændur 35, emb-

ættismenn 11 og verslunarmenn 2 (Sveinn Skorri, 1993, s.

461-462). Svipaða sögu má segja um fyrstu notendur Lands-

bókasafns íslands, sem stofnað var árið 1818, og amtsbóka-

safnanna fjögurra, sem voru stofnuð seinna á öldinni. í Flatey

var stofnað bókasafn ætlað almenningi árið 1833 og þar kost-

aði ekkert að fá lánaðar bækur. Þetta safn varð síðan fyrir-

myndin að endurgjaldslausum útlánum hjá fleiri lestrarfélög-

um og gat alþýðufólk nú nýtt sér bókakostinn, sérstaklega eft-

ir að íslenskum bókum fjölgaði í söfnunum. í byrjun þessarar

aldar voru síðan stofnuð sýslubókasöfn í flestum sýslum lands-

ins, Lestrarfélag kvenna Reykjavíkur opnaði lessal árið 1911

og Alþýðubókasafn Reykjavíkur (nú Borgarbókasafn) tók til

starfa árið 1923. Lestrarfélög eða útlánabókasöfn voru því

þekkt fyrirbæri hérlendis, ekki aðeins á þessari öld heldur

einnig mestalla 19. öldina. Samt var notendahópurinn ekki