Bókasafnið

						stór framan af. Fólk, sem á annað borð hafði áhuga á lestri

virðist hafa átt talsvert af bókum og algengara var að fá lánað

hjá vinum og kunningjum en að fara á bókasöfn. Mikil breyt-

ing varð á notkuninni eftir að kaupstöðum fjölgaði. Það er þó

ekki fyrr en á fimmta áratugnum að hægt er að sjá verulega

aukningu á fjölda útlána á bókasöfnum og má líklega þakka

það ötulu starfi fyrsta sérmenntaða bókavarðarins, Sigurgeirs

Friðrikssonar, sem var yfirbókavörður Borgarbókasafns

Reykjavíkur frá því það tók til starfa og fram til ársins 1942.

Það er því tiltölulega stutt síðan bókasöfn á Islandi urðu

að almennum útlánasöfnum sem allflestir landsmenn, þ.m.t

börn, gátu nýtt sér. Vaxandi þéttbýlismyndun á þessari öld ýtti

undir meiri notkun, einfaldlega vegna þess að meiri nálægð

við söfnin gerði fólki auðveldara fyrir. Reynslan hefur sýnt að

bókasöfn eru mest notuð af

þeim sem búa í næsta ná-

grenni við þau. Þessi þróun

endurspeglast reyndar í þeirri

umfjöllun sem bókasöfn hafa

fengið í íslenskum bók-

menntum. I verkum eldri

höfunda er helst talað um

bókasöfn í endurminning-

um, en umfjöllun um þau í

skáldverkum eykst eftir því

sem nær dregur nútímanum.

I skáldbókmenntum annarra

landa hafa bókasöfn aftur á

móti lengi verið notuð sem

sögusvið og söguhetjurnar átt

samskipti við bókaverði eða

jafnvel verið bókaverðir. Má nefna jafn ólík verk sem Nafii

rósarinnar eftir Umberto Eco og Vertu sœll, Kólumbus eftir

Philip Roth, þótt bæði séu nýleg. Af eldri skáldsögum eru mér

ofarlega í huga Main Street eftir Sinclair Lewis (1929) og Leik-

vangur lífiins eftir William Saroyan (1946). Síðast en ekki síst

skrifaði einn frægasti bókavörður allra tíma, Giacomo Casa-

nova, ævisögu sína, Histoire de ma vie, sem er reyndar fyrst og

fremst þekkt af öðru en lýsingum á starfi bókavarðarins kom

út á íslensku á árunum 1943-1944.

Þegar litið er yfir það sem ég hef fundið af íslensku efni er

það aðallega tvenns konar, þ.e. endurminningar og skáldverk.

Eldri kynslóðir rithöfunda sem sátu við skriftir á lestrarsal

Landsbókasafns eða á öðrum bókasöfnum hérlendis og er-

lendis, hafa samið misjafnlega langar lýsingar á ýmsum söfn-

um og birt í endurminningum sínum. Aftur á móti hafa

yngri höfundar gert meira af því að nota bókasöfn sem sógu-

svið í skáldverkum sínum.

I þessari stuttu grein ætla ég að nefna fáein dæmi úr bók-

menntum á íslensku, bæði þýddum og frumsömdum. Hér er

þó engan veginn um tæmandi upptalningu að ræða.

Halldór Laxness sat löngum á Iestrarsal Landsbókasafns

þegar hann var ungur. Þrátt fyrir það minnist hann sjaldan á

safnið í endurminningum sínum og alltaf eins og í framhjá-

hlaupi. Má t.d. nefna lýsingu hans á safninu þó stutt sé í

Sjö'meistarasögu, en hún endar á þessari frægu setningu um

fálæti bókavarðanna:

Aldrei létu bókaverðir sem þeir könnuðust við mig þó ég kæmi þángað

um leið og lokið var upp og færi seinastur á kvöldin. (Sjömeistarasagan, s.

132)

í þessum kafla er hann reyndar fyrst og fremst að lýsa

þeirri tveggja mínútna leið niður Traðarkotssundið sem hann

var vanur að fara, í því skyni að geta sagt frá afar skemmtilegri

drykkjukrá neðst í sundinu þar sem menn gátu „ ... hvílt sig

á leiðinni ... "

Halldór nefnir reyndar fleiri bókasöfn í endurminningum

sínum. Hann skrifar mjög fallega um klausturbókasafnið í

Clervaux í Lúxemborg og munkana sem störfuðu þar

(Sjömeistarasagan, s. 89-91). Hann minnist einnig bókasafns

í Helsingjaborg í Svíþjóð:

Vænn búðarmaður gaf mér áritun á bókasafn staðarins og þessi vitneskja

var mér á við hvalreka. Lesstofu bókasafnsins var lokið upp hlýrri og

hh'óðri seinnipart dags og ekki lokað fyren að áliðinni vöku. (Ungur ég

var, s. 170)

Ekki má heldur gleyma því að Islandsklukka Halldórs fjall-

ar um einn frægasta bókavörð og bókasafnara íslenskra bók-

mennta, sjálfan Arnas Arnæus sem sat forðum daga í bók-

hlöðu sinni í Kaupmannahöfn:

I bókhlöðunni tóku hillur frá gólfi til lofts altíkring, auk þess voru bæk-

ur geymdar í tveim hliðarklefum, og þángað æddu íslendíngarnir, því

það var á vitorði manna að í þessum kimum safnsins væru í lokuðum

skápum geymdir dýrgripir einir. (Islandskltikkan, s. 431)

Nokkrum árum áður en Islandsklukkan var gefin út orti

Jón Helgason prófessor í Kaupmannahöfn Ijóðið IArnasafni:

Innan við múrvegginn átti ég löngum mitt sæti,

utan við kvikaði borgin með gný sinn og læti;

hálfvegis vakandi, hálfvegis eins og í draumi

heyrði ég þungann í aldanna sígandi straumi.

Undrandi renndi ég augum með bókanna röðum:

eljuverk þúsunda, varðveitt á skrifuðum blöðum;

hvar sem ég fletti, við eyru mér ólguðu og sungu

uppsprettulindir og niðandi vötn minnat tungu.

(Úr landsuSri, s. 87)

Fleiri höfundar af kynslóð Halldórs nefna Landsbókasafn

sem vinnustað. Þórbergur Þórðarson nefnir safnið í lífsregl-

um þeim sem hann setti sér og áttu að þroska sálina og gera

hann að fullkomnum manni. Þær las hann upp fyrir bað-

stofugesti heima hjá sér á öskudag árið 1910 en þriðja grein

þeirra hljóðar svo:

Vinna á Landsbókasafninu (við að skrifa upp bragfræði Finns Jónssonar

o.fl.) kl. 5 til 8. (Ofvitinn, l.b. s. 201)

Það kemur líka fram annars staðar í Ofvitanum (t.d. s.

139) að hann stundar það að sitja á Landsbókasafni á kvöld-

in en lýsingar á safninu, lestrarsalnum eða bókavörðum hef

ég ekki rekist á.

Fjörutíu og fimm árum eftir að áðurnefndur Benedikt á

Auðnum stofnaði lestrarfélagið Ófeigur á Skörðum í Þingeyj-

arsýslunni sat hann á sýslubókasafninu í Húsavík þar sem

Stefán Jónsson, rithöfundur og fréttamaður, kynntist honum:

Það var ekki fyrr en um miðjan þorra, að ég komst upp á lag með að

nota bókasafnið. I byrjun sótti ég þangað öll heftin, sem ég átti enn óles-

in af hinum Tarsanbókunum, hvert á fætur öðtu. Og þarna var hann

sem sagt fyrir innan borðið, pínulítill, ævaforn og skorpinn, skeggjaður

og mjóróma karl, sem ekki fékkst orða bundist um það er lauk Tarsan-

stúderingum mínum og lýsti fyrit mér vegferðinni, sem mér væri búin, ef

ég héldi áfram að lesa eintóma djöfulsins vitleysu. (AS breyta Jjalli, s. 184)

Islendingar hafa einnig sótt erlend bókasöfn heim. Fræði-

maðurinn dr. Jón Stefánsson, sem var eitt sinn aðstoðarbóka-

vörður við Konunglega bókasafnið í Kaupmannhöfn, vann

mikið á bókasöfnum erlendis og sat á lestrarsal British Muse-

um í London í meira en hálfa öld, m.a. við hlið rússneska

Bókasafnið 19. árg. 1995    11