Dóra Thoroddsen deildarstjóri, Bústaðasafns Borgarbókasafns og Kristín H. Pétursdóttir forstöðumaður, Skjalasafns Landsbanka íslands Ættfræði og almenningsbókasöfn Inngangur Ættvísi og áhugi á ættfræði eru jafngömul landnámi. Þegar í Landnámabók voru ættir landnámsmanna skráðar og alhaf síðan. Þeir sem lögðu grunn að nútímaættfræði voru aðallega þrír menn: Ólafur Snóksdalín bóndi og ættfræðingur, Steingrímur Jónsson biskup og Jón Espólín sýslumaður og sagna- ritari, allir fæddir á 18. öld. I gegnum aldirnar hafa gamlir menn, sjaldnar konur, þær höfðu annað við tímann að gera, setið, samið og afritað niðjatöl og ættarskrár, héraðssógur og alls kyns fróðleik. Þessi fróðleikur barst milli manna og kynslóða, sumt komst á prent, annað varðveittist í handritum. Fjöldi heimila á í fór- um sínum gamlar handskrifaðar kompur með ættfræðilegum fróðleik. Hvað er ættfræði? Skilgreining Arna Böðvarssonar í Islenskri orðabók er þessi: „Fræðigrein um uppruna, skyldleika og vensl manna (genea- logia)". Menn greinir hins vegar á um, hversu virðuleg þessi fræðigrein getur talist, og margir, eink- um sagnfræðingar, líta niður á ættfræði og vilja afgreiða hana með því að kalla hana grúsk. Grúsk er hins vegar engan veginn neikvætt hugtak. Orðið að grúska skýrir Árni Böðvarsson með „iðka bókleg fræði, leggja stund á fræðiiðkanir (án sérstakrar stefnu), sökkva sér niður í (bókleg) áhugamál". Sennilega munu flestir þeir sem stunda ættfræði játa sig grúskara og ekki eru nema örfáir menn sem kalla sig ætt- fræðinga á Islandi og hafa atvinnu af ættfræði. Vaxandi áhugi á œttfrœði Ahugi á ættfræði hefur aukist stór- lega hin síðari ár, fjöldi niðjamóta er haldinn árlega og í tengslum við þau „ . «... eru gefin út mismunandi vegleg og vönduð rit, allt frá nokkrum síðum í fjölriti upp í mynd- skreyttar prentaðar bækur. Einnig er mikil vakning í útgáfu ýmissa tegunda ættfræðirita, svo sem ættarskráa og stéttartala. Það vekur einnig dálitla undrun, að það er ekki, eins og flest- Ljósm.: Edda Sig. ir halda, einungis eldra fólk sem stundar þetta áhugamál, heldur tekur yngra fólkið einnig virkan þátt í því. Hverjar eru ástæðurnar fyrir þessum mikla og vaxandi áhuga? Ef til vill umrót nú- tímans, hinar miklu þjóðfé- lagslegu breytingar síðustu áratuga, atvinnubylting, bú- setuflutningar milli lands- svæða og landa. Einhvers konar andsvar við rótleysi og hraða, löngun til að ná tengslum við uppruna sinn, tilheyra, finna sitt og rætur sínar. Ástæður geta líka verið miklu fleiri og allt aðrar, jafnvel leit vegna erfðasjúkdóms og ferli sjúkdóma. Heyrum álit nokkurra sérfræðinga: Sigurjón Björnsson, prófessor í sálarfræði og gagnrýnandi, telur í nýlegri bókaumsögn eina ástæðu efalítið mikla landlæga forvitni um fólk, aðra, að ættfræði sé einkar þægileg tómstundaiðja fyrir þá sem una innisetum og séu kannske ekki færir til átaka- verka. I þriðja lagi geri ættrakningar ekki miklar andlegar kröfur. Halldór Ármann Sigurðsson, prófessor, skrifar nýlega rit- dóm um Reykjahlíðarættina. Þar hrós- ar hann höfundi fyrir að hafa tekist betur en öðrum með útgáfuformi sínu að gera ættfræðina að gamni almenn- ings en ekki aðeins fáeinna grúskara. Hann segir ekki ástæðu til að réttlæta áhuga á ættfræði, hún sé, eins og hún er alla jafna stunduð, einfaldlega bráð- skemmtilegt tómstundagaman og lík- ir henni við frímerkjasöfnun eða fót- boltagláp. Hins vegar segir Halldór að stunda megi ættfræði og persónusögu sem vísindi. Almenningsbókasöfn og œttfrœði I vaxandi mæli sækir fólk nú inn á al- menningsbókasöfn í leit að upplýsing- um um áa og ættmenni. Áður voru það fremur skjalasöfn sem sátu með þau gögn sem komið gátu að notum við slíkar leitir, en með aukinni útgáfu á ættfræðiheimildum, betri aðstöðu safnanna, m.a. betri skráningu á safnkosti, menntaðra og þjálfaðra starfsliði, eru mörg bókasöfn nú í stakk búin til að taka á móti þessu fólki og veita því aðstoð. sér, aðrir ekki. 18 Bókasafaið 19. árg. 1995
Beinir tenglar