Bókasafnið

						manntöl, ábúendatöl og héraðssögur. Ævisögur og sagnaþætt-

ir geta líka verið gagnlegar heimildir og eru í skránni nokkur

sýnishorn úr þeim flokkum.

Handrit

Handrit eru til í hundraða og þúsunda tali í söfnum og

heimahúsum. Fjöldi ættfræðihandrita eru t.d. á handritadeild

Landsbókasafns. Þar er m.a. handritasafn Einars Bjarnasonar,

eina íslenska ættfræðiprófessorsins.

Hvert á að leita efalmenningbókasöfh

geta ekki hjálpað?

Leita má til íslandsdeildar Landsbókasafns íslands - Há-

skólabókasafns, Þjóðskjalasafns Islands, Borgarskjalasafns

Reykjavíkur, bæjar- og héraðsskjalasafna, ættfræðimiðstöðva

og ættfræðinga. Kirkja Jesú Krists hinna Síðari Daga Heilögu

(Mormónakirkjan) rekur litla ættfræðimiðstöð og vinnuað-

stöðu á Skólavörðustíg 46 í Reykjavík. Ymsir ættfræðingar

eru sérfræðingar í ákveðnum sýslum eða landshlutum. Marg-

ar opinberar stofnanir hafa safnað miklum upplýsingum, t.d.

Hagstofa Islands og Kirkjugarðar Reykjavíkur.

Samtök áhugafólks um œttfrœði

Ættfræðifélagið var stofnað í febrúar 1945. Markmið þess

er m.a. að stuðla að auknum áhuga á ættfræði, ættfræðirann-

sóknum og útgáfu frumheimilda og hjálpargagna fyrir þá sem

stunda þjóðleg fræði (ættfræði) svo sem manntala, búenda-

tala og ættartöluhandrita. Árið 1976 var fjöldi félagsmanna

51 en í nóvember 1994 eru þeir 610. Fréttabréf hefur komið

út síðan 1983 og félagatal nokkrum sinnum. Fréttabréfið er

m.a. vettvangur fyrirspurna um ættfræðileg efni. Nú er á dag-

skrá að opna skrifstofu félagsins.

Leiðsögn og námskeið

Að minnsta kosti þrír ættfræðingar, þeir Guðmundur Sig.

Jóhannsson, Jón Valur Jensson og Þorsteinn Jónsson hafa

haldið námskeið um ættfræði. Þau má halda í bókasöfnum

og skjalasöfnum þar sem heimildir eru til staðar til að vinna

ýmis konar verkefni. Þannig gæfist gott tækifæri fyrir ein-

hverja af starfsmönnum safnanna að sækja námskeið.

Æskilegt væri að söfn gætu skapað þessum gestum vinnu-

aðstöðu og greiðan aðgang að heimildum til þess að þeir geti

stundað sína iðju, einir eða í smáhópum, og gert þeim kleift

að njóta leiðsagnar frá þeim sem lengra eru komnir í fræð-

unum. Kennslubækur og Ieiðbeiningar á íslensku fyrir þá sem

eru að fara af stað í ættfræði vantar tilfinnanlega. Semja þyrfti

við ættfræðinga að taka saman leiðbeiningakver eða Iáta söfn-

unum í té hluta af kennsluefni sem notað er á námskeiðum.

Æskilegt væri líka að bókaverðir sjálfir tækju saman leiðar-

vísa byggða á gögnum safnsins. Auðvitað eiga starfsmenn

safna ekki að vinna ættartölur fyrir gesti, frekar en skrifa rit-

gerðir fyrir námsfólk, en það er þó algert skilyrði að þeir viti

hvar heimildir er að finna og hvert á að vísa áfram.

Heimildaskráning

Eitt af því sem benda þarf byrjendum á sem rekja vilja eig-

in ætt er, að best er að slík vinna hefjist heima í stofu, á sjálfri

fjölskyldusögunni. Byrjandi þarf að átta sig á fjölskyldu og

tengslum sínum við nánustu skyldmenni og skrá upplýsingar

skipulega á blöð, nöfn, fæðingardag og ár, fæðingarstað, dán-

ardag, dánarár og dánarstað. Eldri ættingjar búa oft yfir mikl-

um fróðleik um forfeður og ættarsögu. Vönduð vinnubrögð

við skráningu eru mjög mikilvæg og rétt tilvísun í heimildir.

Því væri gott að söfnin ættu skráningarblöð og gætu látið

fólki í té, ókeypis eða gegn vægu gjaldi, annars vegar fyrir áa-

tal þar sem rakið er frá nútíma til fortíðar (forfeður), hins

vegar niðjatal þar sem rakið er frá ákveðnum aðilum til dags-

ins í dag. Auðvelt er að koma upp slíkum skráningarblöðum,

þau má einnig fá á nokkrum stöðum, meðal annars hjáÆtt-

fræðifélaginu.

Nú er algengt að fólk sem á tölvur noti sérstakan hugbún-

að og þar hefur forritið ESPÓLÍN náð mestri útbreiðslu.

Kerfið er einfalt í sniðum og aðgengilegt fyrir fólk á öllum

aldri. Því fylgir mikill gagnagrunnur með upplýsingum um

miðaldaættir. Annað íslenskt ættfræðiforrit sem nefna má og

nú er að ryðja sér til rúms er GAGN OG GAMAN. Þessi

hugbúnaður þyrfti að vera til staðar á söfnum til uppfletting-

ar.

Lokaorð

Ættfræði er heillandi og skemmtilegt áhugamál og getur

orðið ótrúlega snúin. Hún líkist oft erfiðu púsluspili eða jafn-

vel leynilögreglustarfi. Eftir að hafa kafað til botns í margvís-

legustu skruddum og skræðum og kannað allar hugsanlegar

leiðir, smellur myndin saman. Því er skiljanlegt að margir

heillist af henni.

Það er álit höfunda þessarar greinar, að ástundun ættfræði

stuðli að því að treysta fjölskyldu- og ættabönd í nútímaþjóð-

félagi, jafnframt sé það þroskandi fyrir hvern einstakling að

kynnast lífi og starfi horfinna kynslóða. Þess vegna sé ættfræði

fyllilega þess verð að að henni sé hlúð og þeir sem stundi hana

eigi rétt á að þarfir þeirra séu virtar og þeir fái þá aðstoð í söfn-

um og opinberum stofnunum sem þeir þurfa á að halda.

Með litlum tilkostnaði má útbúa ættfræðihorn í safni. Þar

ættu að vera niðjatöl og ættartölur, ættrakningaeyðublöð,

flokkaður listi yfir ýmsar gagnlegar bækur í eigu safns og nöfn

ýmissa stofnana sem hægt er að leita til. Þar lægi frammi

Fréttabréf Ættfræðifélagsins og skrá yfir ættfræðirit. 1 slíkri

skrá má merkja við hvaða rit safnið á og færa inn staðsetn-

ingu þeirra í safninu, en jafnframt hvar önnur rit er að finna.

Ætli söfn hins vegar að koma upp góðri ættfræðideild

verður það ekki gert nema með ærnum tilkostnaði og á lengri

tíma. I slíkri deild ættu að vera öll fáanleg ættfræðirit, mann-

töl, héraðssögur og yfirleitt öll grunnrit í ættfræði, bæði til

útlána og í handbókasafni, þægileg skriftar- og lesaðstaða og

tölvur með ættfræðiskráningarforritum. Örfilmur af kirkju-

bókum og lestæki þurfa að vera til staðar og síðast en ekki

síst starfsfólk sem hefur fengið þjálfun hjá sérfræðingum og

kann að leiðbeina.

HEIMILDIR:

Arni Böðvarsson. 1983. hlensk orðabók handd skólum og almenningi. Reykja-

vík: Menningarsjóður.

Halldór Ármann Sigurðsson. 1994. Ricfregnir. Reykjahlíðarætt. „Mestaföll-

um hér á Fróni". Saga, tímarit Sbgufélags 32: 320-324.

Sigurjón Björnsson. 1994. Handbók fyrir ættfræðiunnendur. Bókmenntir.

Ættfræði [gagnrýni]. Mbl. 26. nóv.

VIDAUKI:

Nokkur almenn heilræði til bókavarða sem vilja byggja upp

þjónustu við áhugafólk um ættfræði.

*     Lesið 1-2 einfaldar kennslubækur um ættfræði (erlendar) til að byggja

upp eigin þekkingu á leitaraðferðum og tegundum heimilda.

*     Athugið hvort einhverjir sérfræðingar eru á þjónustusvæði ykkar og haf-

ið þá með í ráðum við að byggja upp safnkost og þjónustu.

*     Komið á góðri samvinnu við héraðs- eða bæjarskjalasafn og kannið hvaða

heimildir þar er að finna.

20    Bókasafrið 19. árg. 1995