Bókasafnið

						Dr. Sigrún Klara Hannesdóttir prófessor, Háskóla íslands

Samviskuspurningar með

siðfræðilegu ívafi

Umrœða um norræna bókasafnasiðfrœði

Á undanförnum árum hefur mikil umræða átt sér stað á

Norðurlöndunum um siðareglur og hafa margar tilraunir ver-

ið gerðar til að ná samkomulagi um norrænar siðareglur sem

allir bókasafnsfræðingar gætu staðið að. Þetta hefut reynst

mjög erfitt og margar mismunandi skoðanir hafa komið þar

fram, m.a. hvort setja eigi siðareglur um störf bókasafnsfræð-

inga eða hvort meiri þörf sé fyrir starfsreglur fyrir bókaverði,

þ.e. alla starfsmenn viðkomandi stofnunar, óháð menntun og

bakgrunni.

Norræn ráðstefna um siðfræði í bókasöfnum var haldin

hér á landi árið 1990. í framhaldi af þeirri umræðu var

finnskri konu, Kerstin Rosenquist, falið að taka saman bók

um siðareglur í bókasöfnum sem kom út vorið 1991. Var efn-

ið mjög gagnlegt innlegg í umræðuna um siðareglur fyrir

bókasafnsfræðinga. Á Norræna bókavarðaþinginu í Jarvenpaa

í Finnlandi 1992 var siðfræðin enn til umræðu og nú í tengsl-

um við Evrópumálin. Eitt viðfangsefni ráðstefnunnar var

hvort til væri samnorræn bókasafnaheimspeki, skilgreinanleg

og frábrugðin því sem gengur og gerist í öðrum löndum Evr-

ópu. Ekki voru menn tilbúnir að samþykkja slíkar hugmynd-

ir og því var stungið upp á að gera könnun meðal almenn-

ingsbókavarða á öllum Norðurlöndunum til að sannprófa

hvort til væri einhver heimspekilegur grunnur sem almenn-

ingsbókaverðir væru sammála um.

Vorið 1993 sóttu fyrrnefnd Kerstin Rosenquist og Johann-

es Balslev frá Danmörku um styrk til Nordbok til að gera

norræna könnun meðal bókavarða í almenningsbókasöfnum.

Var markmið þessarar könnunar að leita að einhverjum sam-

eiginlegum grunni. Þátttakendur í rannsókninni voru frá öll-

um Norðurlöndunum og var könnunin undirbúin á sameig-

inlegum fundi 17. og 18. apríl 1993 í Kaupmannahöfn þar

sem mættust rannsóknaraðilar frá öllum löndunum fimm.

Auk þeirra sem stjórnuðu rannsókninni voru þátttakendurn-

ir Grethe Vollum frá Noregi, Erik Silenstam frá Svíþjóð og

Sigrún Klara Hannesdóttir frá Islandi. Þar var ákveðið hversu

stórt úrtakið skyldi vera og einnig hvaða þætti skyldi kanna.

Rannsóknarefhi

Eins og áður er nefnt var í þessari könnun verið að leita

eftir því hvort hægt væri að finna einhvers konar óskrifaðar

reglur sem norrænir almenningsbókaverðir fylgja, einhvers

konar viðmiðanir sem allar þjóðirnar fara eftir, og ef ekki,

hvort greina mætti einhverjar tilhneigingar til sameiginlegra

viðhorfa til bókavarðarstarfsins. Því þurftu þau viðfangsefni

sem skoðuð voru að vera mjög huglæg til þess að mæla mætti

viðhorf. Viðfangsefnin voru því til dæmis hvort bókasafns-

fræðingur finni til ábyrgðar á þeim heimildum sem hann af-

hendir notendum sínum, hvers konar forgangsröð menn vilji

sjá í safni á niðurskurðartímum, hvort bókasafnsfræðingar

séu algerlega hlutlausir gagnvart notendum sínum, hvers

konar þjónusta er veitt og hversu ítarleg, viðhorf til safnkosts

annars vegar og notenda hins vegar, viðhorf til greiðslu fyrir

sérstaka þjónustu og spurningar um stefnu safnsins og for-

gangsröðun í þjónustu og efnisvali.

I þessari grein er aðeins hægt að gefa örstutt yfirlit yfir að-

ferðafræðina, úrtakið og aðra þætti sem snerta rannsóknina

og svo gefa svör við örfáum spurningum en könnunin í heild

er nú í lokavinnslu og verður gefin út innan skamms.

Aðferðafrœði

Undirbúningsfundur stóð í tvo daga og fór mestmegnis í

að ræða hugsanleg dæmi um aðstöðu sem bókaverðir gætu

lent í. Eins og gengur eru þessi dæmi mismunandi framand-

leg fyrir bókavörðum á íslandi. Hópurinn kom sér saman um

þau átta svið sem kanna skyldi og lögðu línur um hvað væri

hægt að kanna án þess að það hljómaði afkáralega meðal

bókavarða í einhverju landi.

Þar sem hér er um fjölþjóðlega rannsókn að ræða var talið

mjög mikilvægt að semja spurningar sem allir gætu svarað og

hefðu ekki einhverjar tilvísanir í séreinkenni þjóða. Því var á-

kveðið að fara þá leið að flestar spurningarnar byrjuðu með

dæmisögu eða „case study". Þetta átti að auðvelda svaranda

að setja sig í það umhverfi sem verið var að skírskota til. Á

eftir hverri sögu var svarendum gefinn kostur á að svara á

skala sem átti að sýna hveru sammála eða ósammmála menn

væru þeirri spurningu sem Iögð var fyrir. Skalinn var í fimm

stigum:

0...........1.

Nei, alls ekki

4...........5

Já, vissulega

Endanlega voru spurningarnar og dæmin svo samin af

þeim Kerstin Rosenquist og Johannes Balslev. Spurningarnar

voru síðan sendar á dönsku til þeirra aðila sem áttu að sjá um

könnunina í hverju landi. Engin tilraun var gerð til að bera

saman þýðingarnar á einstök mál með því að þýða þær aftur

á frummálið af óháðum aðila eins og oft er gert í svona fjöl-

þjóða rannsóknum heldur var það alfarið lagt á ábyrgð þess

sem sá um könnunina í hverju Iandi að þýða spurningarnar,

semja kynningarbréf og hvatningu til svarenda.

ÖII svörin voru send beint til Danmerkur nema þau ís-

lensku sem voru send til þess aðila á Islandi sem stóð fyrir

könnuninni. Þar voru athugasemdir þýddar á ensku áður en

spurningablöðin voru send til Danmerkur til kóðunar enda

enginn íslenskumælandi þátttakandi í Kaupmannahöfn. Þar

voru svörin aftur þýdd á dönsku og síðan á sænsku þegar

sænska útgáfan var gerð.

Urtak

Ekki lá alveg ljóst fyrir hversu margir bókasafnsfræðingar

voru starfandi í almenningsbókasöfnum í hverju landi fyrir

52    Bókasafiiið 19. árg. 1995