Bókasafnið

						Jónína Hafsteinsdóttir safnvörður á Örnefnastofnun Þjóðminjasafns

Kort í söfnum

Inngangur

Grein þessi var upphaflega skrifuð á námskeiði um sér-

fræðisöfn í bókasafns- og upplýsingafræði við Háskóla íslands

haustið 1993. Kennari var Kristín Geirsdóttir.

Þeir þættir, sem voru teknir til athugunar í ritgerðinni,

voru í fyrsta lagi skipulag kortasafns, þ. e. hvað helst þarf að

hafa í huga við stofnun og uppsetningu slíks safns; í öðru lagi

geymsla, varðveisla og meðferð korta í söfnum og loks í þriðia

lagi rætt nokkuð um skráningu korta. Sagt er lítillega frá

þremur erlendum kortasöfnum eða -deildum og loks farið í

heimsókn í tvær íslenskar stofnanir, sem eiga og nota mikið af

kortum.

Þegar heimildaleit hófst kom fljótt í ljós að mikið hefur

verið ritað um þetta efni undanfarin ár og áratugi. Bækur

hafa verið skrifaðar, tímaritshefti eru helguð kortum og korta-

vörslu og ráðstefnur hafa verið haldnar um efnið. Sá hængur

var þó á að mjög margt af álitlegu og nýlegu efni, sem fannst

við leit, reyndist vera í ritum sem ekki voru til í bókasöfnum

hér á landi, og ber ritgerðin að sjálfsögðu nokkur merki þess.

Bót er þó í máli að drjúgur hluti þess efnis, sem hér um ræð-

ir, þ. e. varðveisla og geymsla korta og skipulag safns, er þess

eðlis að greinar um það geta verið í fullu gildi þótt komnar

séu nokkuð til ára sinna.

Kortasöfh; gerðir korta

Kort af ýmsum gerðum eru víða til í bókasöfnum, bæði

almennings-, háskóla- og þjóðbókasöfnum, og sums staðar

eru reknar sérstakar kortadeildir sem eru þá eins konar „safn

í safninu", með sérstakt húsrými og starfsfólk. Þá eru mjög

víða kortasöfn í fræða- og vísindastofnunum ef starfsemi

þeirra er af því tagi að korta sé þörf. Þar ber trúlega hæst

stofnanir sem fást við hinar ýmsu greinar náttúruvísinda, s. s.

jarðfræði, grasafræði og veðurfræði, svo og að sjálfsögðu

landafræði og síðast en ekki síst land- og sjómælingar. Margt

af öðru tagi er kortlagt, og má nefna búsetu manna í þéttbýli

og dreifbýli og skiptingu fólks í hópa eftir tungumálum, trú-

arbrögðum og kynþáttum. Þá eru gerð staðfræðikort, þ. e.

kort með örnefnum hvers konar til upplýsingar fyrir þá sem

þurfa og vilja kynna sér slíkt. Vega- og ferðakort eru algeng

og ómissandi hjálpargögn öllum sem kynnast vilja umheim-

inum af eigin sjón og raun.

Kort hafa mikla sérstöðu meðal safnefnis vegna forms og

oft vegna stærðar. Má nefna upphleypt kort og hnattlíkön

sem dæmi um gripi með miklar „sérþarfir" um geymslu og

rými. Kort krefjast sérstaks búnaðar, hirslur verða að vera sér-

hannaðar, og oft er erfitt í þröngum húsakynnum að koma

kortum fyrir svo vel fari. Bæði þarf að hugsa fyrir varðveislu

þeirra og aðgengi fyrir notendur.

Þeir, sem annast kort í söfnum, þurfa að búa yfir ýmiss

konar sérþekkingu, bæði fræðilegri og tæknilegri, en oft er

þar misbrestur á. Þess verður víða vart í skrifum um þessi efni

að sérmenntun „kortavarða" (þetta orð er notað hér í sömu

merkingu og e. map librarian eða map curator) hefur ekki

verið sinnt í bókavarðaskólum. Menn verða að notast við

heilbrigða skynsemi og þá tæknikunnáttu sem þeir hafa og

þreifa sig áfram (Kidd, 1980 ; Garnes, 1990). Oft er getið

um námskeið sem haldin eru fyrir kortaverði, sum stutt, önn-

ur lengri, og mörgum, sem um þessi mál hafa fjallað, er Ijós

þörf fyrir fræðslu um efnið meðal starfsfólks í söfnum.

Skipulagning kortasafhs

Sem fyrr segir er kortasafn afar rúmfrekt, og sérstakar

hirslur þarf undir kort. Búnaður kortasafns er því talsvert frá-

brugðinn því sem gerist í venjulegu bókasafni, og þarf að

skipuleggja með tilliti til þess. Það, sem hér er sagt, er byggt á

grein í Special libraries, 4. hefti 63. árgangs, sem út kom í apr-

íl 1972. Höfundur hennar er Stanley D. Stevens, kortavörð-

ur í háskólanum í Santa Crus í Kaliforníu. Stevens leggur á-

herslu á að stofnun safns sé vel undirbúin og áætlun vand-

lega unnin. Hafa þarf í huga ótal atriði sem skipta máli við

rekstur safnsins. Hið sama á við ef eldra safn er endurskipu-

lagt. Áætlun þarf að liggja fyrir þegar hönnuður (arkitekt) er

fenginn til að hanna húsnæðið og þegar yfirstjórn safns

(stofnunar) er gerð grein fyrir áformum, og geta bókaverðir

vænst meiri árangurs ef áætlun er vönduð. Sá, sem áætlun

gerir, þarf að kynna sér allt tiltækt efni um kortasöfn og

heimsækja sem flest og skoða ýmsar gerðir búnaðar. Að lok-

um ráðleggur Stevens skipuleggjanda að ráðgast við krist-

alskúlu sína, sem hlýtur að vísa til þess að menn reyni að sjá

fram í tímann.

Gera þarf grein fyrir sögu og hlutverki kortasafnsins og

tengslum þess við „móðurstofnun". Er gert ráð fyrir að safn-

ið vaxi frá henni eða sameinist e. t. v. öðrum einingum? Þá

þarf að huga að því hverjir muni einkum nota safnið, hvert sé

helsta áhugasvið þeirra og hvaða þjónustu safnið á að veita. Sé

um að ræða safn við menntastofnun skiptir máli hvert skóla-

stigið er og hvaða kort þarf að eiga. Sé hins vegar um almenn-

ingssafn að ræða þarf að gera sér grein fyrir hve stór hluti

gesta er af æðri skólastigum, og hvort aðrir hópar með sér-

stök áhugasvið muni nota safnið.

Menn þurfa að reyna að átta sig á því hvort safn muni

þenjast út er tímar líða og þörf verði fyrir aukinn vinnukraft,

hvort safnið muni verða áfram á sama stað og hvort breyting

verði á ímynd og áherslum þess. Þá skiptir og máli hvað ann-

að stendur til boða í stofnuninni, í héraðinu eða hægt er að

útvega með millisafnaláni. Hversu langt er í næsta safn? Er

ætlunin að vera með besta kortasafn á stóru svæði?

Safnkostur: Gera þarf áætlun um safnkost - það, sem fyrir

er, ef um endurskipulag eldra safns er að ræða - áætluð

aðföng á ári og fyrirferð efnis. Auk kortablaða eru í safn-

kosti kortasafns gjarnan atlasar, oft í mjög stóru broti,

hnattlíkön af ýmsum stærðum, uppsláttarrit og tímarir. Þá

eru í kortasafni oft loftmyndir og skyggnur. Hirslur og

geymslur þarf að hanna með tilliti til fágætis og annars

sem þarf sérstaka meðferð. Skýrt þarf að koma fram hvort

safn er ætlað til kennslu.

Húsnæði: Tryggja þarf hæfilegt húsrými og vinnuaðstöðu

fyrir starfsmenn og gesti, geymslur, hirslur og nauðsynleg

áhöld. Kortaherbergi ætti að vera aðskilið frá öðrum hlut-

um bókasafns og mætti gjarnan hafa styttri opnunartíma.

Hillur undir atlasa, blöð og tímarit geta verið þannig stað-

Bókasafnið 19. árg. 1995   75