Bókasafnið

						settar, að hægt sé að komast að þeim þótt sjálft kortasafn-

ið sé lokað. Aðstaða þarf að vera til sýninga og skoðunar, s.

s. veggir til að hengja upp kort, svo og loftmyndasjá og

kortasýningarvél til að stækka og minnka kort og korta-

hluta.

Eitt atriði nefnir Stevens sem varla þyrfti að velta fyrir sér

nú, og það er hvort skráning skuli vera á hefðbundin

spjöld eða í tölvu. Verði tölvuskráning fyrir valinu þarf að

ákveða með hvaða hætti hún skuli vera. Þess þarf raunar

enn, því að um ýmsar leiðir er að ræða.

Fjármunir og starfslið: Fé til kaupa á tækjum og búnaði skal

vera aðskilið frá öðru, þ. á m. því sem varið er til aðfanga.

Vinnulaun geta fylgt móðurstofnun en gerð grein fyrir

starfsmannaþörf í áætlun. Stevens gerir ráð fyrir að þrjá

starfsmenn í fullu starfi þurfi á kortasafni ef vel eigi að

vera.

Gert er ráð fyrir að endurskoða og endurmeta áætlun áður

en hún er lögð fyrir safnstjórn (Stevens, 1972).

Hér hefur verið stiklað á stóru, en Stanley D. Stevens rek-

ur alla þessa þætti mun nákvæmar og nefnir að auki margt

sem hér hefur verið sleppt.

Geymsla og varðveisla korta

Þegar rætt er um varðveislu korta og vörn gegn hnjaski og

skaða eru einkum höfð í huga gömul og fágæt kort. Nýlega

útgefin kort er oft á tíðum auðvelt að útvega ef óhöpp verða,

þótt vissulega þurfi einnig að vanda meðferð þeirra.

Varsla korta í söfnum getur verið tiltölulega einföld ef rétt

er að staðið og kortaverðir (bókaverðir) eru starfi sínu vaxnir.

Það er þó vissulega margt að varast, margar hættur steðja að.

Fyrirbyggjandi aðgerðir geta verið dýrar, en dýrara er þó að

láta verðmæti glatast eða skemmast (Capps, 1972).

Langflest kort eru úr pappír og eiga því sömu óvini og

önnur pappírsgögn. Kærulausir notendur og illa upplýstir

starfsmenn safna eru kortum hættuíegir. Menn nota t. d. lé-

leg límbönd, sem skilja eftir sig bletti, til viðgerða, plöstun

er illa unnin og kort eru geymd í römmum með viðarbaki,

en trjákvoðan hefur slæm áhrif á pappírinn. Fara skal mjög

varlega í notkun efna og gera ekki neitt sem hægt er að kom-

ast hjá í viðgerðum. Ryk fer illa með kort, og er því oft grip-

ið til þess ráðs að geyma þau í möppum. Séu möppur úr súr-

um pappír er farið úr öskunni í eldinn, því að sýran í papp-

írnum er kortunum óhollari en rykið. Dagblöð skyldi ekki

nota utan um kort; þau eru bæði úr súrum pappír og draga í

sig mikinn raka.

Mörg efni í andrúmsloftinu eru skaðleg kortum. Ekkert

safn getur varist þeim algerlega, en með því að sía og hreinsa

loft, sem berst inn, má draga úr skaðlegum áhrifum. Fæst

söfn búa þó svo vel að hafa slíkan búnað. Loftmengunin er

skaðleg bæði pappírnum og bleki og litum sem notuð eru við

kortagerðina (Capps, 1972 ; Kidd, 1980).

En það er fleira en mengað loft sem er skaðlegt. Hita- og

rakastig lofts þarf að vera hæfilegt svo að pappír bíði ekki

skaða af. Hann geymist best við lágt hitastig og hæfilegan

loftraka, hvorki of mikinn né of lítinn. Auk beinna áhrifa hita

á pappír eykur hann vöxt myglu og sveppa, sem eru skað-

valdar í pappír, og flýtir efnabreytingum. Sveppir ásækja

pappír, og má oft sjá brúna bletti á gömlum pappír sem gefa

til kynna að sveppir hafi komist í hann. Pappír er þó mis-

næmur fyrir sveppum eftir því hvaða efni eru notuð við fram-

leiðsluna. Hiti dregur einnig að nagdýr og skordýr sem sækja

í pappírinn. Um 70 tegundir skordýra eru þekktar, sem sækja

í pappír, og eru algengastar silfurskottur, kakkalakkar og

termítar. Mýs og rottur kunna vel að meta kyrrð og hlýju

kortaskúffunnar þar sem er gnægð fæðu og efnis til hreiður-

gerðar (Capps, 1972).

Lýsing í kortasafni getur verið skaðleg kortunum. Dags-

birta og flúorljós skemma pappír og gera hann stökkan. Því

skulu kort ævinlega vera í myrkri þegar þau eru ekki í notkun

og tjöld dregin fyrir glugga þar sem verið er að nota kort,

nema gler í gluggum sé með búnaði til að útiloka útfjólubláa

geisla. Hægt er að fá hlífar á flúorljós, sem draga úr skaðsemi

þeirra (Capps, 1972 ; Kidd, 1980).

Enn er sá óvinur ótalinn sem er einna skæðastur, en það er

súri pappírinn. Því, sem að framan er talið, er hægt að verjast

að öllu eða miklu leyti með viðeigandi aðgerðum. Gagnvart

súrum pappír standa menn hins vegar ráðþrota. Sýran byrjar

að vinna á pappírnum strax meðan á framleiðslu stendur og

löngu áður en prentgripur berst bókasafni. Skemmdir af

völdum sýru eru þegar (1972) farnar að koma fram í pappír

frá því um 1920. Súr pappír verður stökkur og molnar. Jafn-

vel lítið notuð kort frá þessum tíma eru farin að láta á sjá.

Reyndar er búið að finna upp aðferð til að mæla sýru í papp-

ír og leið fundin til að afsýra. Hins vegar þarf að styrkja afsýrð

kort með nýjum pappír og dúk eða jafnvel plasthúð (Capps,

1972). Er því augljóst að þessi leið til verndar kortum muni

bæði seinfarin og dýr.

Hirslur: Kortahirslur eru ýmiss konar. Algengt er og þyk-

ir hentugt að geyma kort flöt í grunnum skúffum, helst úr

málmi. Forðast skal að hafa skúffur djúpar; þá er óhægara um

vik að finna kort í þeim og getur valdið skemmdum þegar

verið er að fást við þykka bunka. Skúffur undir gömul kort

ættu að vera enn grynnri en undir ný.

Bæði hefur kosti og galla að geyma hvert kort í sérstakri

möppu. Það hlífir kortunum - þ. e. a. s. ef notaður er sýrufrír

pappír - en er bæði rúmfrekt og óþjálla í umgengni. Til eru

hirslur þar sem kortin hanga lóðrétt, ýmist í möppum eða án

(Capps, 1972;Kidd, 1980).

Stundum eru kort geymd uppvafin, gjarnan í hólkum, en

erfitt er um vik að geyma strangana. Helst eru það mjög stór

kort sem geymd eru þannig, eða kort sem notuð eru við

kennslu, og þá hengd á vegg í skólastofu. Kort á aldrei að

geyma óvarin í hillum nema þá í dreifingarfyrirtæki þar sem

þau staldra stutt við.

Meðferð og notkun: Auk alls þess, er að framan hefur ver-

ið rætt, ræður meðferð bæði gesta og starfsmanna úrslitum

um það hvernig til tekst að varðveita kort óskemmd og

þannig að þau haldi gildi sínu. Þar er árvekni lykilorð, en

þrátt fyrir góðan vilja og ítrustu varkárni verða allir safnverð-

ir fyrir því einhvern tíma að óhöpp verða.

Mikilvægt er að starfsfólki, sem hefur störf í kortasafni,

séu gefnar leiðbeiningar um meðhöndlun. Það er staðreynd

að skortur á þjálfun starfsmanna og andvaraleysi í meðferð

veldur skaða á kortasöfnum. Stundum gleymist að segja ný-

liða hluti sem virðast einfaldir, t. d. hvernig á að brjóta sam-

an kort, hvernig á að ná samanvöfðu korti úr þröngum hólki

eða ná því neðsta úr skúffu með 50 kortblöðum. Sé ekki beitt

réttum handtökum er hætta á að skemma kortin. Könnun,

sem gerð var í Kanada, leiddi í ljós að í 84% safna fengu

starfsmenn munnlega tilsögn, allt frá fáeinum orðum og upp

í ítarlegar leiðbeiningar, í 7% voru leiðbeiningar skriflegar og

í 9% engar.

Einnig er þörf að upplýsa notendur um meðferð korta.

Hægt er að hafa frammi skriflegar reglur og jafnvel láta gesti

undirrita þær og þar með skuldbinda sig til að hlíta þeim.

76    Bókasajhið 19. árg. 1995