Bókasafnið

						þjónustu eða vissu ekki hvort af því yrði innan 5 ára frá

könnunartíma.

Fram kom að 60 þessara aðila áttu safnkost. Tilgátan var

sú að þar sem safnkostur væri til væru meiri líkur á að tekin

yrði upp bóksafns- og upplýsingaþjónusta. I svörum þeirra

sem taka þátt í könnuninni en reka ekki bókasafn á könnun-

artíma kemur fram að ekki er samband milli þess að aðili eigi

safnkost og að til standi að hefja starfrækslu bókasafns.

Þannig eiga ekki allir þeir sem hyggjast hefja rekstur bóka-

safns innan 5 ára safnkost og dæmi eru um að þeir sem eiga

safnkost noti bókasafnsþjónustu annars aðila.

Efiirspurn efiir mannafla í fiamtíðinni

í líkani Moore's er unnið með eftirspurn eftir mannafla,

en ekki þörf. Mikil þörf getur verið á starfsfólki með tiltekna

menntun og/eða starfsreynslu án þess að fjárveitingar leyfi

ráðningu. Þar er eftirspurn eftir slíku starfsfólki engin enda

þótt þörfm sé mikil og brýn (Moore 1986).

Við gerð á áætlun um eftirspurn eftir mannafla fram í tím-

ann er í líkani Moore's notast við upplýsingar frá bókasöfn-

um um væntanlega eftirspurn og jafnframt reiknað með því

að þróunin muni í náinni framtíð verða sú sama og áður.

Fullvíst er að í framtíðinni mun þróun á mannafla bókasafna,

hér á landi, ekki verða sú sama og verið hefur, því til skamms

tíma var skortur á bókasafnsfræðingum en það mun ekki

verða í framtíðinni. Bókasafnsfræðingar munu smám saman

verða ráðnir í stöður sem kalla á fólk með slíka menntun, sem

var ófáanlegt áður. Meðan það er að gerast mun tímabundið

verða meiri eftirspurn eftir bókasafnsfræðingum en nýjar

stöður og afföll starfsmanna gefa tilefni til að áætla og jafn-

framt minni eftirspurn eftir starfsfólki með annars konar

menntun en verið hefur. Þetta verður að hafa í huga þegar

niðurstöður útreikninga á áætlaðri eftirspurn eftir mannafla

bókasafna eru skoðaðar. Auk þess þarf að leggja fleiri en eina

mannaflakönnun til grundvallar við gerð áætlunar um eftir-

spurn eftir mannafla í framtíðinni. Nú eru að verða þáttaskil

í mannaflaþróun á bókasöfnum á Islandi þar sem framboð

bókasafnsfræðinga mun fullnægja eftirspurn. Enda þótt líkan

Moore's henti ekki fullkomlega í þessari fyrstu áætlun á eftir-

spurn eftir mannafla í bókasöfnum tel ég rétt að nota það nú

því það mun að mínum dómi henta vel í framtíðinni við gerð

áætlana um eftirspurn eftir mannafla á bókasöfn.

Taka verður enn og aftur skýrt fram að svörun við könn-

uninni var ekki nægileg og sumir starfshópar einstaka bóka-

safnategunda voru of fámennir til þess að hægt sé að telja nið-

urstöður marktækar fyrir eftirspurn eftir starfsfólki. Þó verð-

ur ekki Iitið fram hjá því að þær gefa vísbendingu um þá þró-

un að hlutfall bókasafnsfræðinga meðal starfsfólks bókasafna

hækki stöðugt en hlutfall annarra faglærðra og ófaglærðra

lækki að sama skapi. Niðurstöður benda til þess að markaður-

inn fyrir bókasafnsfræðinga sé að mettast, og að undanfarin

ár hafi bókasafnsfræðingar í einhverjum mæli ráðist í stöður

sem aðrir faglærðir og jafnvel ófaglærðir gegndu áður. Að

vissu marki er þetta eðlileg þróun miðað við þær sögulegu

forsendur að til skamms tíma var skortur á bókasafnsfræð-

ingum og í stöður ætlaðar þeim var ráðið fólk með annars

konar menntun eða jafnvel ómenntað vegna þess að bóka-

safnsfræðingar fengust ekki.

Ef offramboð verður á bókasafnsfræðingum getur þessi

þróun, að vísu, haldið áfram umfram raunverulega þörf á

bókasafnsfræðingum, þannig að þeir verði ráðnir í störf sem

eðlilegt er að aðrir faglærðir eða jafnvel ófaglærðir vinni. Þetta

getur þó ekki haldið áfram endalaust.

Þeir bókasafnsfræðingar sem sækja í störf á bókasöfnum

eru bæði nýútskrifaðir og koma frá öðrum bókasöfnum og

öðrum vinnustöðum en bókasöfnum.

Mikil uppbygging mannafla virðist hafa átt sér stað árið

eftir könnunarár, því það ár bættust helmingi fleiri störf við

en árið áður og einnig fleiri en áætlun fyrir næstu ár á eftir

segir til um. Aðeins 14% af nýjum stöðum var ætlað öðrum

faglærðum og eru þær stöður flestar á grunnskólasöfnum, ætl-

aðar fólki með próf frá Kennaraskóla íslands. Megnið af nýj-

um stöðum eða 62% var ætlað bókasafnsfræðingum.

Það styður þá kenningu að verið sé að ráða bókasafnsfræð-

inga í störf sem ekki tókst að manna áður með bókasafns-

fræðingum vegna skorts á þeim. Það gæti tekið mörg ár enn-

þá, en jafnframt hafa væntanlega nú þegar verið ráðnir bóka-

safnsfræðingar í störf sem áður voru ekki ætluð bókasafns-

fræðingi með því að fá starfið endurskilgreint sem starf bóka-

safnsfræðings. Um skeið verða því samtímis aðrir faglærðir

og ófaglærðir í störfum ætluðum bókasafnsfræðingum og

bókasafnsfræðingar í störfum sem e.t.v. væri eðlilegt að aðrir

faglærðir eða ófaglærðir gegndu.

Lítil hreyfing er á fólki á milli starfa. Starfsskiptahlutfall

ófaglærðra og faglærðra annarra en bókasafnsfræðinga er þó

innan æskilegra marka en undir þeim hjá bókasafnsfræðing-

um.

Niðurstöður sýna því kyrrstöðu bókasafnsfræðinga á

vinnumarkaði bókasafna, þ.e.a.s. lítið er um að bókasafns-

fræðingar sem starfa á bókasófnum hætti og ráði sig á annað

bókasafn. Ófaglærðir leita í báðar áttir, frá bókasöfnum og til

þeirra. E.t.v. er eðlilegt að bókasafnsfræðingar skipti sjaldnar

um starf en aðrir faglærðir eða ófaglærðir, því á bókasöfnum

eru þeir að vinna störf sem þeir hafa sérstaklega menntað sig

til.

Niðurstöður benda til að á könnunartíma hafi verið jafn-

vægi á milli framboðs og eftirspurnar bókasafnsfræðinga en

offramboð á öðrum faglærðum og ófaglærðum. Strax árið eft-

ir könnunarárið benda niðurstöður til þess að offramboð ætti

að vera orðið á bókasafnsfræðingum sem nemur 2,5 störfum

en eftirspurn eftir öðrum faglærðum sem nemur 6.7 störfum

og ófaglærðum sem nemur 8.9 störfum. I lok ársins 1994 ætti

offramboð á bókasafnsfræðingum að vera orðið sem nemur

45 störfum, en eftirspurn eftir öðrum faglærðum sem nemur

20.5 störfum og ófaglærðum sem nemur 24 störfum. Nú um

áramótin 1994-1995 er það ekki reyndin að tugir bókasafns-

fræðinga gangi atvinnulausir. Á því er fleiri en ein skýring,

hluti þeirra hefur væntanlega verið ráðin í störf sem annars

konar starfsfólk gegndi áður, hluti hefur verið ráðin til starfa á

öðrum vettvangi en á bókasöfnum, e.t.v. hefur störfum bóka-

safnsfræðinga á bókasöfnum fjölgað meir en gert var ráð fyrir

í áætluninni því Þjóðarbókhlaða var t.d. formlega opnuð 1.

desember 1994 og fleiri ástæður gætu komið til.

2. Menntun

Starfsfólk bókasafna hefur margs konar menntun allt frá

barnaskólaprófi upp í meistara- og doktorspróf á hinum

ýmsu fræðasviðum, þó algengasta menntunin sé á sviði bóka-

safns- og upplýsingafræði. Starfsheitið bókasafnsfræðingur er

lögverndað starfsheiti og hefur verið svo síðan 1984 er Lög

um bókasafhsfrœðinga (nr. 97/1984) voru sett.

Akvæði í íslenskum lögum og reglugerðum um menntun

starfsfólks bókasafna eru ekki mörg og ekkert þeirra er alveg

afdráttarlaust. Akveðnast er ákvæði í ReglugerS um frambalds-

skóla með áorðinni breytingu skv. reglugerð nr. 23/1991, þar

sem segir í gr. 33: „yfirmaður skólasafns skal vera bókasafns-

Bókasafrið 19. árg. 1995   83