Bókasafnið

						fræðingur og hafa að öðru jöfnu kennsluréttindi á framhalds-

skólastígi".

I Lögum um almenningsbókasöfn nr. 50/1976, 10. gr. segir

að í embætti bókafulltrúa ríkisins skuli að öðru jöfnu ráða

eða skipa bókasafnsfræðing með reynslu í starfi. I 12 gr. sömu

laga segir að við bæjarbókasöfn (Borgarbókasafn Reykjavíkur)

og bæjar- og héraðsbókasöfn skuli forstöðumaður (yfirbóka-

vörður) að jafnaði vera bókasafnsfræðingur og að bókasafns-

fræðingar skuli að jafnaði hafa forgangsrétt til bókavarða-

starfa. I Reglugerð um almenningsbókasöfh nr. 138/1978, gr.

22 er fjallað um bókavörð (yfirbókavörð) almenningsbóka-

safns. Þar segir að bókasafnsfræðingur skuli að öðru jöfnu

gagna fyrir. Orðin: „að öðru jöfnu" og „að jafnaði" veikja á-

kvæði þessara laga og reglugerða.

I Lögum um Landsbókasafn Islands — Háskólabókasafh, nr.

71/1994 eru engin ákvæði um menntun starfsmanna.

Menntunarleiðir

Þeir sem hyggjast starfa á sviði bókasafns- og upplýsinga-

fræði eiga þess kost að sækja nám í Háskóla Islands í bóka-

safns- og upplýsingafræði til BA og MA prófs. Framhalds-

nám í bókasafns- og upplýsingafræði þurfti að sækja til út-

landa fram til haustsins 1993, þegar MA nám var tekið upp

við félagsvísindadeild Háskóla Islands. I Kennsluskrá Há-

skóla íslands 1993-1994 og 1994-1995 er sá íyrirvari hafð-

ur á kynningu MA náms í félagsvísindadeild að nauðsynleg-

ar fjárveitingar fáist.

Eingöngu er um að ræða svokallað rannsóknatengt fram-

haldsnám þar sem kennari og nemandi sækja saman um til

rannsóknaverkefnis. Á síðasta kennsluári voru aðeins 25

nemendur í slíku MA námi við Háskóla Islands. Aðgangur

að því er því mjög takmarkaður, þegar þetta er ritað og full-

nægir engan veginn þörfinni á MA námi.

Við erlenda háskóla færist í vöxt að hægt sé að taka MA-

nám í bókasafns- og upplýsingafræði í fjarnámi. Nokkrir ís-

lenskir bókasafnsfræðingar hafa eða eru að nýta sér það.

Flestir bókasafnsfræðingar með framhaldsmenntun hafa þó

stundað námið með hefðbundnum hætti við erlenda há-

skóla, aðallega í Bretlandi, Bandaríkjunum og á Norðurlönd-

unum.

Almenningsbókaverðir eiga auk þess kost á að taka bóka-

varðanám bókafulltráa ríkisins og Bréfaskólans. Skólasafn-

verðir hafa einnig tekið það nám og sum ár stendur þeim

einnig til boða að taka skólasafnsnámskeið í Kennaraháskóla

Islands.

Endurmenntunarnámskeið eru haldin á vegum Endur-

menntunarstofnunar Háskólans, á vegum samnorrænu

nefndanna: Norrænu upplýsingamálanefndarinnar (Nordin-

fo - Nordiska samarbetsorganet för vetenskaplig inform-

ation) og Vinnuhóps um samstarf norrænna almennings-

bókasafna innan Norrænu bókmennta- og bókasafnsnefnd-

arinnar (NORDBOK - Nordiska literatur- och biblioteks-

komitéens arbeitsgrupp för nordiskt folkeblioteksamarbeite

NORDFOLK).

Þá heldur Samband norrænna rannsóknarbókavarða

(NVBF - Nordiska vetenskapliga bibliotekarförbundet) svo-

kallaðan Norrænan sumarháskóla og hringborðsfundi um

málefni sem brýn eru hverju sinni.

Nýting Bókasafhs- og upplýsingafræðináms

Hér á landi útskrifaðist fyrsti bókasafnsfræðingurinn árið

1964. í desember 1994 höfðu 239 bókasafnsfræðingar út-

skrifast, 87.9% þeirra voru konur. Það hlutfall hefur heldur

hækkað frá febrúar 1991 þegar um 86% útskrifaðra voru

konur. Hlutfall kvenna meðal bókasafnsfræðinga er mun

hærra en meðal starfsmanna bókasafna í heild þar sem það er

77%. Að auki höfðu 17 bókasafnsfræðingar útskrifast með

BA próf eða sambærilega menntun erlendis árið 1983 sam-

kvæmt Bókavarðatali (Guðrún Karlsdóttir 1987), við þá tölu

hefur eitthvað bæst síðan það kom út. Milli tuttugu og þrjá-

tíu hafa tekið MA próf og einn doktorspróf.

í töflu 2 kemur fram að fjöldi bókasafnsfræðinga í starfi á

bókasöfnum er 145, í rúmum 113 stöðum. Það segir aðeins

til um nýtingu hluta bókasafnsfræðinga því þeir sem starfa

við kennslu, rannsóknir og ýmis konar upplýsingastörf, t.d. á

Upplýsingastofu Háskólans um nám erlendis, eru ekki taldir

hér með. Og að sjálfsögðu hafa orðið afföll á bókasafnsfræð-

ingum vegna aldurs, fráfalls og brottflutnings úr landi, auk

þess sem upplýsingar fengust aðeins um starfsfólk um 65%

bókasafna.

Aldursdreifing bókasafnsfr&ðinga

Flestir bókasafnsfræðingar útskrifast á aldrinum 24-28 ára

(sjá töflu 3) en útskriftaraldur þeirra, sem útskrifast höfðu

fram til desember 1994 var á bilinu 22-59 ár. Meðalaldur

bókasafnsfræðinga við útskrift var um 31 ár í febrúar 1991

en rúm 32 ár í desember 1994. Meðalútskriftaraldur karla

var um 28 ár í febrúar 1991 tæp 30 ár í desember 1994.

Meðalútskriftaraldur kvenna var um 32 ár í febrúar 1991,

hann hafði hækkaði í 32,5 í desember 1994. Fjöldi bóka-

safnsfræðinga sem útskrifast árlega er það lítill að örfáir ó-

venju ungir eða gamlir einstaklingar geta breytt meðalaldri

útskrifaðra töluvert.

Meðalútskriftaraldurinn 32 ár þýðir að meðallengd

starfsævi miðað við starfslok við 67 ára aldur er um 35 ár. Ef

nemar í bókasafns- og upplýsingafræði innrituðust strax að

loknu stúdentsprófi tvítugir að aldri og lykju námi á þremur

árum yrði lengd starfsævi 44 ár í stað 35 ára nú, sem þýddi að

um 20% færri þyrfti að mennta til að sinna sömu störfum á

sama tímabili en nú þarf, en þá er ekki tekið tillit til margs

konar affalla sem óhjákvæmilega verða í öllum starfsstéttum.

Ekki hafa fengist upplýsingar um hvernig þessu er háttað í

öðrum greinum, e.t.v. er það svipað. Rétt er að taka fram í

þessu sambandi að ennþá hefja margir nemar í bókasafns- og

upplýsingafræði störf á þessu sviði þannig að nýting mennt-

unarinnar í starfi er tiltölulega meiri en útskriftaraldur gefur

til kynna.

Tafla 3: Dreifing átskriftaraldurs bókasafnsfræðinga á		

aldurstímabil til desembei		• 1993:

Aldur fólks við útskrift	Fjöldi	Hlutfall af heild

22-30 ára	140	58.6%

31-40 ára	57	23.9%

41-50 ára	28	11.7%

51-60 ára	14	5.9%

Alls:	231	100%

Nýting Bókavarðanáms bókafulltrúa ríkisins

og Bréfaskólans

Bókavarðanám bókafulltrúa ríkisins og Bréfaskólans hófst

1986, eftir margra ára undirbúning. Fyrstu nemendurnir út-

skrifuðust 6. október 1989. Sumarið 1991 höfðu 114 manns

innritast. Konur voru í miklum meirihluta eða 106 innrit-

aðra og 42 af 44 sem útskrifast hafði. Frá sumrinu 1991 til

desember 1994 höfðu 11 útskrifast til viðbótar, allt konur.

84    Bókasafrið 19. drg. 1995