Bókasafnið

						sjötta hundrað, að meðtöldum smæstu almenningsbókasöfn-

um. Ógerlegt reyndist að fá nákvæmar upplýsingar um fjölda

bókasafna þar sem ekki var hægt að komast að hvort allir að-

ilar (sveitarfélög og skólar) sem lögum samkvæmt áttu að reka

bókasafn gerðu það.

Langflest voru almenningsbókasöfnin 233 (Ársskýrsla

bókafulltrúa ríkisins ... 1986). Upplýsingar fyrir tímabilið

1987-1988 í ársskýrslum almennings- og grunnskólasafna,

Árskýrslu Skólasafnamiðstöðvar ... 1987og Skrá um íslensk

bókasöfn 1987 gera kleyft að áætla, mjög gróflega, ritaeign í

321 þeirra bókasafna sem þar eru skráð. Flest þeirra bóka-

safna sem á vantar eru það smá að upplýsingar um ritaeign

þeirra myndu lítið sem ekkert breyta heildarmyndinni. Um

er að ræða 127 bókasöfn á höfuðborgarsvæðinu og 194 utan

þess, sem ætla má að hafi átt rúmar 3 miljónir eintaka, eða

rúm 12 bindi á mann á þeim tíma.

Sé gengið út frá því að rit almennings- og skólasafna séu

að miklu leyti bókmenntir, almenn fræðslu- og upplýsingarit

og tómstundaefni en rit rannsókna- og sérfræðibókasafna að

miklu leyti vísinda-, upplýsinga-, fræðsluefni ætlað fagfólki

og bókmenntir, má áætla mjög gróflega, út frá bókasafnateg-

und um hvers konar rit er að ræða: bókmenntir, vísinda-,

upplýsinga-, fræðsluefni almennt eða fyrir fagfólk eða tóm-

stundarit, og hvernig þau dreifast um landið.

Ritakosturinn skiptist þannig að ríflega helmingur eða um

1.600.000 eru í 163 almenningsbókasöfnum, þar af eru tæp

600.000 í 19 almenningsbókasöfnum á höfuðborgarsvæðinu.

í 68 grunnskólasöfnum eru rúm 300.000 rit, þar af eru um

2/3 í 32 grunnskólasöfnum á höfuðborgarsvæðinu. I 27 fram-

haldsskólasöfnum var ritakostur áætlaður um 130.000 bindi,

um 2/3 hlutar hans voru í 16 framhaldsskólasöfnum á höfuð-

borgarsvæðinu. I 63 rannsókna- og sérfræðibókasöfnum voru

á þessum tíma rúm 900.000 rit. Þau voru nánast öll í 60

rannsókna- og sérfræðibókasöfnum á höfuðborgarsvæðinu.

Sérstaklega skal tekið fram að hér er átt við bindafjölda en

ekki fjölda titla. Fjöldi titla er miklu minni en bindafjöldi,

þar sem sama ritið er til á mörgum bókasöfnum og mörg ein-

tök geta verið til af sama riti á sama bókasafni. Sérstaklega á

það við um almennings- og skólasöfn. Sennilegt er að fjöldi

titla hafi ekki verið nema um þriðjungur af fjölda eíntaka.

Samkvæmt þessari grófu áætlun voru á tímbilinu

1987-1988 um 1.800.000 rit á höfuðborgarsvæðinu, eða um

13.5 eintök á mann og um 1.200.000 utan þess, eða um 11

eintök á mann. Ritakostur utan höfuðborgarsvæðisins er

dreifður um allt land, þar er aðallega um að ræða rit á almenn-

ings- og skólasöfnum sem eru að vissu marki þau sömu frá

einu bókasafni til annars. Því er ljóst að fjölbreytileiki ritaðra

heimilda er miklu minni utan höfuðborgarsvæðisins en á því.

Súlurit 2: Dreifing ritakosts á mann. Dreifing á

höfuðborgarsvæðinu og utan þess.

1000

900

800

700

600

500

400

300

200

100

D	almennings-bókasöfn

?	rannsókna-bókasöfn

D	grunnskóla-bókasöfn

D	framhaldsskóla-bókasofn

JZtzi

Fjöldi rital 1000 á

höfuöborgarsvæðinu

Fjöldiritaí 1000 utan

höfuðborgarsvæöisins

Þar við bætist að almenningsbókasöfn utan höfuðborgar-

svæðisins og stærstu þéttbýlisstaða eru lítil bókasöfn. I þeim

er hlutfall tómstundaefnis væntanlega tiltölulega hærra en

hlutfall fræðslu- og upplýsingaefnis. Fólk utan höfuðborgar-

svæðisins hefur því aðgang að færri eintökum rita, færri titl-

um og enn færri vísinda-, fræðslu- og upplýsingaritum en

fólk á höfuðborgarsvæðinu. Enda þótt fjöldi eintaka í al-

menningsbókasöfnum sé mestur á mann í allra fámennustu

sveitarfélögunum (Ársskýrslur almenningsbókasafna 1987-

1991) er samanburðurinn þeim væntanlega samt óhagstæður

varðandi vísinda-, fræðslu- og upplýsingaefni.

Auk þess bætast mun fleiri titlar við árlega í bókasöfnum á

höfuðborgarsvæðinu þannig að þessi munur eykst stöðugt.

4. Löggjöfum bókasafhamál

Engin lög eru til sem ná til allra íslenskra bókasafna. Þau

heyra undir hin ýmsu ráðuneyti og engin einn aðili ber á-

byrgð á skipulagi og áætlanagerð um þróun þeirra, þannig að

tryggt sé að bókasafns- og upplýsingaþjónusta sé eins góð, á

landsvísu og mögulegt er miðað við: þann mannafla sem hef-

ur menntun og/eða þjálfun til bókasafns- og upplýsingastarfa,

þann safnkost sem til er á bókasöfnum og þá fjármuni sem

varið er til þessara mála.

Akvæði um samstarf

Samkvæmt Lögum um Landsbókasafh Lslands — Háskóla-

bókasafh nr. 71/1994 er því safni, eins og vænta mátti, ætlað

að gegna forystuhlutverki meðal bókasafna landsins þar sem

það skal halda uppi fjölþættri upplýsingaþjónustu á sviði vís-

inda og fræða, stjórnsýslu og atvinnulífs (6. gr.). Þá skal það

eiga sem víðtækast samstarf við önnur íslensk bókasöfn, veita

þeim þjónustu með starfrækslu samskrár og með því að láta

þeim í té tölvu- og skráningarþjónustu, eftir því sem stjórn

þess ákveður. Það skal vera landsmiðstöð fyrir millisafnalán.

(7.gr.).

I Reglugerð um almenningsbókasöfh nr. 138/1976 er ákvæði

um að sérstakur fulltrúi, Bókafulltrúi ríkisins, skuli annast

málefni almenningsbókasafna og skólasafna í grunnskólum.

Honum ber samkvæmt reglugerðinni að koma á sem nán-

ustu samstarfi almenningsbókasafna innbyrðis, stuðla að sam-

vinnu og samnýtingu safnkosts meðal þeirra og koma á sam-

vinnu við önnur bókasöfn um lán milli safna og annars kon-

ar gagnkvæma fyrirgreiðslu. I Lögum um almenningsbókasöfh

nr. 50/1976 eru hins vegar hvorki ákvæði um að þeim beri

að hafa samstarf sín á milli né við bókasöfn utan almennings-

bókasafnageirans.

Akvœði um þróun bókasafns- og upplýsingamála

Tveir aðilar eru öðrum fremur stefnumarkandi um þróun

bókasafns- og upplýsingamála, enda þótt þeir hafi lögum

samkvæmt ekki vald til ákvarðanatöku í öðru en eigin mál-

efnum, ber þeim samkvæmt lögum og reglugerð að veita ís-

lenskum bókasöfnum fagleg ráðgjöf og stuðla að samræm-

ingu og samstarfi meðal þeirra.

Þeir eru: Landsbókasafn íslands — Háskólabókasafn sem

m.a. ber að stuðla að samræmingu starfshátta í íslenskum

bókasöfnum, veita þeim faglega ráðgjöf og eiga við þau sem

víðtækast samstarf og taka þátt í fjölþjóðlegu samstarfi á sviði

rannsóknabókasafna og upplýsingamála (Lög um Landsbóka-

safn íslands - Háskólabókasafn, nr. 71/1994, 7. gr.). Og

Bókafulltrúi ríkisins sem samkvæmt Reglugerð um almenn-

ingsbókasöfn skal, m.a., vera ráðunautur opinberra aðila um

málefni bókasafna og starfa að framþróun þeirra og tengingu

86    Bókasafnið 19. árg. 1995