Bókasafnið

						við aðra menningar- og menntastarfsemi í landinu. Ennfrem-

ur skal hann veita almennings- og grunnskólasöfnum faglega

ráðgjöf og halda uppi fræðslu fyrir starfsfólk þeirra (Reglu-

gerð um almenningsbókasöfn nr. 178/1987).

Framtíðarstefna um bókasafns- og upplýsingamál

á Islandi

Engin opinber stefna er til um framtíðarþróun bókasafns-

og upplýsingamála hér á landi. Á árunum 1989 til 1990

unnu tvær nefndir, báðar skipaðar af menntamálaráðherra,

að tillögum um stefnumótun í bókasafns- og upplýsingamál-

um: Samstarfsnefnd um upplýsingamál (STUPP), sem starf-

aði frá 1979 til 1990 og var samkvæmt skipunarbréfi 23.

febrúar 1989 falið að skila tillögum um framtíðarskipan upp-

lýsíngamála í þágu vísinda- og menntastofnana í landinu og

benda á brýnustu verkefni á því sviði. (Samstarfsnefnd um

upplýsíngamál 1990). Þann 19. desember 1989 skipaði

menntamálaráðherra aðra nefnd sem gera skyldi tillögur um

heildarstefnu fyrir bókasöfn í landinu fram til aldamóta svo

og skipulagningu og rekstur bókasafnakerfis.(Stefnumörkun í

bókasafna- og upplýsingamálum ... 1990).

Nefndirnar skiluðu báðar tillögum sínum á árinu 1990

eins og tilskilið var í skipunarbréfum. Hvorug tillagan hefur

verið nýtt í heild eða að hluta og er engin viðtekinn stefna í

gildi um þróun bókasafns- og upplýsingamála landsins. Sam-

þykktir og bréf m.a. frá Bókavarðafélagi islands hafa engin á-

hrif haft í þessum efnum (Bókavarðafélag Islands 1991 og

1992).

5. Aðstæður í íslensku þjóðfélagi á könnunartíma

Ástandið í þjóðfélaginu í heild hefur að sjálfsögðu áhrif á

afkomu og atvinnuframboð meðal einstakra stétta og at-

vinnugreina. Því er óraunhæft að skoða hluta vinnumarkað-

arins án þess að taka mið af heildinni hverju sinni (Slater

1980). Aðstæður á vinnumarkaði mótast af mörgum þáttum.

Meðal þeirra þátta sem hafa áhrif á framboð og eftirspurn eft-

ir vinnuafli eru: byggðaþróun, efnahagsþróun, þjóðfélags- og

tækniþróun (Myers 1986).

Undanfarið hefur æ fleira fólk fluttst til höfuðborgarsvæð-

isins utan af landi. Fjárveitingar til bókasafns- og upplýsinga-

þjónustu eru miðaðar við höfðatölu í almenningsbókasöfn-

um (Lög um almenningsbókasöfn nr. 50/1976) ogskólasöfn-

um (Lög um grunnskóla nr. 87/1989). Miðað er við að

3000-4000 manna byggðarlag þurfi til að standa undir

sómasamlegri almenningsbókasafnsþjónustu (Ársskýrsla

bókafulltrúa ríkisins 1986).

Aðeins 12 sveitarfélög hér á landi telja 3000 eða fleiri íbúa

(Hagstofa íslands 1993). Helmingur þeirra er á höfuðborgar-

svæðinu, þrjú þeirra Keflavík, Selfoss og Akranes eru innan

seilingar frá því, í um klukkustundarferð með bíl eða ferju.

Annars staðar á landinu eru aðeins þrjú sveitarfélög Akureyri,

ísafjörður og Vestmannaeyjar nógu stór til þess að hægt sé að

búast við sómasamlegri bókasafns- og upplýsingaþjónustu þar.

Á sama tíma verða upplýsingar, miðlun þeirra og nýting

æ mikilvægari í okkar þjóðfélagi og er góður aðgangur að

nauðsynlegum upplýsingum grundvöllur fyrir uppbyggingu

atvinnulífs og þar með byggðar í landinu.

Ör tækniþróun veldur því að æ auðveldara er að vista,

geyma, veita aðgang að og miðla upplýsingum í tölvutæku

formi, ekki aðeins hvert á land sem er heldur út um allan

heim. Enda þótt enn sem komið er sé ekki nema lítill hluti

þess upplýsingaefnis sem til er á prenti í tölvutæku formi er

auðvelt, með nútímafjarskiptatækni, að senda upplýsingar

hvort sem er úr prentuðum ritum eða í tölvutæku formi hvert

sem er á svipstundu um leið og beiðni um það berst. Jafn-

framt verður meira og meira af upplýsingum, nýjum og

gömlum, aðgengilegt í tölvutæku formi á æ lægra verði.

Aðstæður á vinnumarkaði og efnahagslegar forsendur

skipta einnig miklu máli í þessu samhengi. Þegar könnun á

mannafla bókasafna á Islandi var gerð voru erfiðir tímar í ís-

lensku efnahags- og atvinnulífi. Atvinnuleysi hafði verið

meira frá haustinu 1988 en allan níunda áratuginn, sé reikn-

að með árstíðarleiðréttingu (Þjóðhagsstofnun. Frétt nr.

7/1989). Lítil bjartsýni ríkti um breytingar til batnaðar á at-

vinnuástandinu. Þvert á móti var í apríl 1989 reiknað með

færra starfsfólki til sumarafleysinga þá um sumarið en áður

og frekari samdrætti með haustinu þar sem ætla mátti að fisk-

veiðiheimildir yrðu fullnýttar fyrr á árinu 1989 en oft áður

(Þjóðhagsstofnun. Frétt nr. 7/1989).

Atvinnuástandið breyttist til batnaðar í apríl 1990 (Þjóð-

hagsstofnun. Frétt 4/1990) en síðan hefur arvinnuleysið

stöðugt aukist (Vinnumarkaður 1991-1993, 1994, s. 14) og

mældist í apríl 1994 5.9% sem þýðir að 8.800 hafi þá verið at-

vinnulausir (Vinnumarkaðskönnun Hagstofunnar í apríl

1994, s. 1). Heldur hafði dregið úr atvinnuleysinu í nóvember

1994, en sú fækkun atvinnulausra er ekki talin marktæk

(Vinnumarkaðskönnun Hagstofunnar í nóvember 1994, s. 1).

Ahrifa atvinnuleysisins gætir að sjálfsögðu á bókasöfnum

jafnt sem annars staðar í þjóðfélaginu. Atvinnuástandið hefur

auk þess bæði bein og óbein áhrif á niðurstöður mannafla-

könnunar þar sem spurt er um væntanlega eftirspurn eftir

starfsfólki. Ætla má að bein áhrif slæms atvinnuástands séu

eftirfarandi:

—   að mun færri skipti um vinnu en ella, þar sem litla sem

enga aðra vinnu er að fá,

—   að tiltölulega auðvelt sé að fá ófaglært fólk í vinnu og

einnig faglært í mörgum tilvikum,

—   að minna sé um fjárveitingar til nýrra starfa.

Óbein áhrif eru þau að þeir sem svara könnuninni gera

síður ráð fyrir heimildum til að ráða fleira fólk til starfa á

næstu árum. Þetta þarf ekki að þýða að svörin verði óáreiðan-

legri heldur getur það þvert á mótí þýtt að þau séu betri

grunnur til að byggja á áætlun um framtíðina þar sem ekki er

um óhófíega bjartsýni að ræða. Hér hefur ástandið heldur

versnað en batnað.

6. Skipulag bókasafns- og upplýsingaþjónustu

Þegar litið er til samsetningar mannafla, dreifingar hans

um landið og jafnframt til dreifingar ritakosts og þjóðfélags-

legra aðstæðna er augljóst að ekki er raunhæft að skipuleggja

bókasafns- og upplýsingaþjónustu fyrir landið í heild án þess

að gera ráð fyrir verulegri þjónustu frá höfuðborgarsvæðinu

til staða utan þess. Þaðan þarf bæði að veita lán á ritum, upp-

lýsingar úr þeim og einnig margs konar sérfræðiþjónustu.

Menntaðir starfsmenn eru of fáir og strjálir utan höfuðborg-

arsvæðisins til þess að þeir geti sinnt nema litlum hluta þeirra

sem á þjónustu þurfa að halda. Meðan sveitarfélög eru enn

mörg og smá er ekki grundvöllur fyrir því að fjölga mennt-

uðu starfsfólki utan höfuðborgarsvæðisins, nema í stærstu

sveitarfélögunum. Þetta mun, að vissu marki, breytast í fram-

tíðinni þegar sveitarfélög verða sameinuð í samræmi við

Sveitarstjórnarlög nr. 8/1986. Þó verða alltaf stór svæði sem

ekki munu geta veitt góða bókasafns- og upplýsingaþjónustu

upp á eigin spýtur vegna fámennis. Þau verða að reiða sig á

aðgang að upplýsingaþjónustu annars staðar frá.

Með auknum aðgangi að upplýsingum í tölvu og aukinni

Bókasafnið 19. árg. 1995    87