Bókasafnið

						Brynhildur Friðriksdóttir nemi í bókasafns- og upplýsingafræði

Bókasafnsþjónusta fyrir

fanga á Islandi

YFIRLIT

Eftirfarandi grein er byggð á ritgerð sem unnin var sl. haust í áfanganum

bókasafn og samfélag við félagsvísindadeild Háskóla íslands. Við söfnun efn-

is rak greinarhöfundur sig á hversu litla athygli bókasafnsþjónusta fyrir fanga

hefur fengið hér á landi; innan bókasafnsfræðinnar hefur nánast ekkert ver-

ið skrifað um þessa þjónustu.

Inngangur

Það var aðallega af forvitni sem ég valdi mér ricgerðarefn-

ið „Bókasafnsþjónusta fyrir fanga". Mér er það nefnilega

minnistætt þegar ég var einu sinni á Amtsbókasafninu á Ak-

ureyri sem krakki, að verið var að setja bækur í kassa. Eg vissi

að svona fór þetta fram fyrir skipin þar sem faðir minn er sjó-

maður en ég heyrði útundan mér að þessi kassi ætti að fara í

fangelsið. Sem krakka fannst mér þetta vera mikil frétt - að

verið væri að senda bækur í fangelsið til vondu mannanna.

I gegnum árin hefur þetta alltaf setið svolítið í mér og ég

hef stundum velt þessu fyrir mér. Hvernig fer þetta fram?

Hver velur bækurnar? Hversu oft ætli þetta sé gert? Ætli fang-

arnir lesi ekki mikið, þar sem þeir hafa ekki mikið annað að

gera? Og fleiri og fleiri spurningar hafa þotið í gegnum huga

mér.

En þegar ég fór af stað til að afia mér heimilda þá kom nú

ekki mikið í ljós. Á íslensku fann ég eina grein og var hún þá

um heimsókn greinarhöfundar í erlent fangelsi. Um íslensk

fangelsi fann ég ekkert nema eina BA-ritgerð. Ég ákvað ann-

arsvegar að leita heimilda á geisladisknum LISA (Library and

Information Science Abstracts ) til að sjá hvernig þessari

þjónustu er háttað erlendis.

Til að afla heimilda um þessa þjónustu hér á landi varð ég

hins vegar að gjöra svo vel og fara á staðinn eða hringja, sem

og ég gerði. Allar íslenskar heimildir eru því byggðar á við-

tölum.

Borgarbókasafn

Ég byrjaði á Borgarbókasafninu og ræddi þar við Einar Ó-

lafsson starfsmann í sérútlánadeild safnsins. Hann sér um

þessa þjónustu fyrir tvö fangelsi hér í Reykjavík, þ.e. Síðu-

múlafangelsi og Hegningarhúsið við Skólavörðustíg.

Hann var ekki viss um hvenær þessi þjónusta byrjaði en

það elsta sem hann var með í höndunum þegar ég ræddi við

hann voru gögn frá árinu 1971 en þá voru það Litla-Hraun

og Hegningarhúsið sem nutu þessarar þjónustu. I dag á Litla-

Hraun sjálft lítið safn og fær það jafnframt einhverja þjón-

ustu frá Bæjar- og héraðsbókasafninu á Selfossi. Einar sagði

að þessi þjónusta væri í raun mjög einföld og frjálsleg, þetta

færi allt eftir samkomulagi millí hans og notendanna. Fyrir

tvö fyrrgreind fangelsi velur hann u.þ.b. 200 bækur, þ.e. 100

fyrir hvort fangelsi og sendir þeim mánaðarlega. Fangarnir

geta komið með óskir en mun það heyra til undantekninga

að svo sé gert og telur hann aðalástæðuna vera þá að þarna er

nær eingöngu um skammtímavistun að ræða. Hann mundi

þó eftir einu tilviki þar sem ósk hefði komið um að fá bækur

um tungumálakennslu.

Til að Einar geti fylgst með því hvað sé mest lesið, þá

skrifa fangarnir númerið á klefanum sínum á vasann í bók-

inni. Þannig sér hann hvort viðkomandi bók hafi yfirhófuð

farið í útlán eða hvort margir fangar lesið bókina. Eftir að

Einar tók við þessu starfi kom það honum einna helst á ó-

vart hversu mikið og fjölbreytilegt efni var lesið í fangelsun-

um. Að sjálfsögðu eru léttir reyfarar vinsælasta efnið og einnig

myndasögur. I því sambandi hafa fangaverðir sagt að margir

fanganna séu óvanir að lesa og ráði ekki við mikinn texta. Allt

frá myndasögum uppí heimspekileg rit eru lesin, en sá flokk-

ur bóka sem óllu jöfnu kæmi ólesinn til baka eru ævisögurn-

ar. Einar sagði að mjög lítið væri um skemmdir á bókum frá

fangelsunum

Fjöldí bóka sem Borgarbókasafn lánaði þessum tveimur

fangelsum á árinu 1993, eru sem hér segir: Síðumúlafangelsi

1100 bækur og Hegningarhúsið við Skólavörðustíg 906 bæk-

ur. Þetta mun vera svipaður fjöldi og undanfarin ár.

Einnig hefur Borgarbókasafn lánað í fangageymslurnar við

Hverfisgötu vegna óska þaðan. Ekkert reglulegt form er á því

þar sem þetta kemur einna helst upp ef um vikugæsluvarð-

hald er að ræða.

Síðumúlafangelsi

Næst ræddi ég við Guðmund Zebitz fangavörð í Síðu-

múlafangelsi til að fá að vita hvernig þeir koma bókunum á-

fram til fanganna. Hann sagði, að þegar fangaverðirnir fá

kassann frá bókasafninu fylgir honum listi yfir allar þær bæk-

ur sem í kassanum eru. Þennan lista fá fangarnir og panta eft-

ir honum. Þeir fá svo bækurnar afgreiddar annanhvern dag.

Fangar sem eru í einangrun lesa mun meira, en þeir sem

eru í gæsluvarðhaldi eða afplánun, þar sem þeir hafa ekki að-

gang að sjónvarpi og dagblöðum heldur hafa þeir einungis

bækurnar og tónlist af geisladiskum.

Er ég spurði Guðmund hvaða gildi hann teldi bókalestur

hafa fyrir fangana, þá svaraði hann því til að hann hefði ein-

ungis afþreyingargildi fyrir þá.

Hann var sammála Einari á Borgarbókasafninu um að lít-

ið væri um það að fangarnir bæru fram óskir um lesefni.

Amtsbókasafhið á Akureyri

A Amtsbókasafninu á Akureyri ræddi ég við Hörð Jó-

hannsson, bókavörð og Hólmkel Hreinsson, bókasafnsfræð-

ing. Sögðu þeir að fyrst árið 1979 væri getið um þessa þjón-

ustu við lögreglustöðina í ársskýrslum safnsins. Hörður held-

ur að þetta hafi byrjað eftir að ósk frá sýslumanni hafi borist

þeim en þó var hann ekki alveg viss.

Fyrst eftir að þessari þjónustu var komið á fót, fengu fang-

arnir að koma á safnið í fylgd lögreglu og velja sér bækur

sjálfir. Herði fannst þetta vera gott fyrirkomulag og það hefði

Bókasafiiið 19. drg. 1995   91