Bókasafnið

						veita vefsíður og önnur rafræn skjöl á Netinu. í könn-

un sem greinarhöfundur gerði fyrir CoBRA (undir-

nefnd samtaka evrópska þjóðbókasafna), í janúar

2003 kom í ljós að einungis 5 lönd í Evrópu, Danmörk,

ísland, Litháen, Noregur og Svíþjóð, höfðu löggjöf um

skylduskil verka á rafrænu formi á almennu tölvu-

neti. Utan Evrópu hefur höfundur ekki fundið dæmi

um það.

Þetta er athyglisvert og spyrja má af hverju þjóðir

bregðist svo seint við. Svarið er ekki einhlítt og skýr-

ingar mismunandi eftir löndum, ýmist tæknilegar,

lagalegar, eða hugmyndafræðilegar. Það er tæknilega

mjög flókið og erfitt að ná inn efni Vefsins og varð-

veita það, sérstaklega fyrir fjölmennar þjóðir. Eðli

Vefsins hefur vafist fyrir löggjafanum og mikil um-

ræða verið um hvernig taka beri á ýmsum álita-

málum bæði varðandi söfnun efnis og aðgang að því

efni sem safnað er. Þá ber að nefna að eitt aðal-

einkenni Vefsins er að hver sem er getur án mikils

kostnaðar eða fyrirhafnar útbúið efni og birt það á

Vefnum, og því má staðhæfa að þar finnist óhemju

mikið efni sem er lítils virði. Það er andstætt hug-

myndafræði margra að safna slíku efni og varðveita

það. Hvað sem þessum vangaveltum líður er augljóst

að nú finnst talsvert efni eingöngu á Netinu og í

framtíð verður sífellt stærri og þýðingarmeiri hluti

menningarefnis og þjóðmálaumræðu þjóðarinnar

eingöngu birt á Vefnum. Ef hugmyndir um skylduskil

eiga rétt á sér er ljóst að það er knýjandi nauðsyn að

safna þessu efni og þar með að láta lög um skylduskil

einnig ná til Vefsins og Netsins. Ef vefsíðum er ekki

safnað á skipulegan hátt glatast þær og þar með

mikilvægur hluti íslensks menningararfs ásamt upp-

lýsingum um, eða skjölun á, þeim menningar- og

þjóðfélagsbreytingum semeiga sér stað. Benda má á

að mikill hluti útvarps- og sjónvarpsefnis fyrri hluta

síðustu aldar hefur ekki verið varðveittur.

Varðveisla verka á rafrænu formi á almennu

tölvuneti, þ.e. íslenskra vefsíðna í vefsafni, byggist á

sömu atriðum og varðveiðsla almenns efnis svo sem

bóka, handrita, tímarita og blaða, þ.e. á söfnun efnis-

ins og vistun þess, varðveislu til framtíðar, og að veita

greiðan aðgang að því efni sem safnað er. Með þetta

að leiðarljósi hefur Landsbókasafn sett sér það mark-

mið að safna sífellt öllum íslenskum vefsíðum, vista

þær í gagnagrunni og varðveita þær þar til framtíðar

og veita almenningi, fræðimönnum og áhugamönn-

um um þróun íslensks þjóðfélags, menningar og

tungu aðgang að vefsíðunum. Ávinningur er bæði

menningarlegur, fræðilegur og hagnýtur. Mikilvægt er

að tryggja varðveislu menningarefnis sem birt er á

Vefnum og möguleika fræðimanna framtíðar til að

nota það efni. Vefurinn er sjálfstæður miðill og er nú

þegar mörgum rannsóknarefni. Áríðandi er einnig að

tryggja að fræðilegt efni, s.s.s. greinar sem eingöngu

eru birtar á Vefnum glatist ekki og að hugsanlegar

tilvitnanir í efnið haldi gildi sínu, en það er nú þegar

vandamál. Hagnýtur ávinningur felst m.a. í því að

nota vefsafnið til rannsókna í upplýsingatækni en

vefsafnið mun geyma gífurlegt magn af nútíma texta

á öllum sviðum sem nota má í ýmsum tilgangi, svo

sem tungutækniverkefnum.

Forsaga

Upphaf þess að safna vefsíðum og varðveita þær má

rekja til ársins 1996 er Brewster Kahle stofnar fyrir-

tækið Internet Archive [3] í San Francisco með það að

leiðarljósi að skapa varanlegt alheimsvefsafn, að-

gengilegt öllum án endurgjalds. Fyrirtækið hefur starf-

að æ síðan og um síðustu áramót var vefsafnið um 300

terabyte (300.000 Gigabyte) að stærð og stækkar um 12

Tb á mánuði. Þetta er óhemju mikið og mun meira

gagnamagn en varðveitt er í stærsta bókasafni heims,

Library of Congress í Washington DC í Bandaríkjunum.

(Ekki verður fullyrt neitt um gæði eða verðmæti gagn-

anna). Allt efnið er geymt á seguldiskum og er það

aðgengilegt öllum beint um vefslóðina http://web.

archive.org/collections/web/advanced.html. Ekki hefur

þó verið lögð megináhersla á gott leitarforrit og not-

endaviðmót. Þarna er að finna fjölmargar íslenskar

vefsíður, m.a vefsíður Landsbókasafns frá árinu 1996.

Brewster Kahle er mikill hugsjónamaður og eftir að

hann efnaðist vel á ýmsum verkefnum og uppfinn-

ingum á sviði upplýsingatækni hefur hann efni á að

vinna að hugðarefnum sínum, þ.m.t. varðveislu vef-

sins. Hann hefur sagt að hvatinn að þessu safni sé

m.a. afdrif bókasafnsins í Alexandríu til forna sem

brannsem kunnugt er til ösku.

Sama ár og Internet Archive var stofnað (1996)

hófst þjóðbókasafn Svía (KB í Stokkhólmi) handa

við verkefnið Kulturarw3 [4] með það að markmiði

að safna öllum sænskum vefsíðum eða öllu heldur

að taka nokkurs konar augnabliksmynd af Vefnum

með því fara yfir sænska Vefinn þar til náðst hafði

til allra vefsíðna, og varðveita þær til framtíðar.

Þetta hefur nú verið gert 10 sinnum og er vefsafnið

nú um 8 Tb að stærð og þar eru um 55 milljón

vefskjöl. Þróaðar voru aðferðir til að safna vefsíðum

og vista þær en ekki voru gerð forrit til að vinna með

hið safnaða efni. Þjóðbókasafn Ástralíu hóf einnig

árið 1996 að safna vefsíðum en í mun minna mæli

en þar var valin sú leið að safna einungis völdum

vefum. Verkefnið nefnist Pandora [5]og er vefsafnið

nú um 554 Gb að stærð og þar eru um 17,7 milljón

vefskjöl.

í fyrrgreindri könnun kom í ljós að alls hafa 15

Evrópulönd gert tilraunir með eða hafið vefsöfnun

en þau eru, auk Norðurlanda: Austurríki, Bretland,

Frakkland, Þýskaland, Lettland, Litháen, Holland,

Slóvenía, Sviss og Tékkland. Auk fyrrgreindra safna

hefur Library of Congress unnið að Minerva [6] verk-

efninu þar sem safnað er vefsíðum sem tengjast

BÓKASAFNIÐ 28. ÁRG. 2004

17