Páll H. Hannesson GATS-samningurinn og bókasöfn Byggt á erindi á málþingi Upplýsingar 09.10.2003 mLa þessu erindi verður fjallaö almennt um GATS- samninginn, General Agreement on Trade in I Services, eða Samkomulag um verslun með JL þjónustu, og hvernig bókasöfn á íslandi falla undir hann. GATS-samningurinn er á forræði Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar, World Trade Organi- sation, WTO og er einn þeirra stólpa sem alheims- væðing dagsins í dag stendur á.. Alþjóðaviðskiptastofnunin varð til í ársbyrjun 1995 í kjölfar svokallaðrar Uruguy-samningalotu sem stóð frá 1986-1994 og telur nú innan sinna vébanda 146 félaga eða þjóðir. Segir á heimasíðu stofnunarinnar að samningar stofnunarinnar, GATS, GATT-samningur- inn sem margir kannast við auk TRIPS og tæplega þrjátíu annarra alþjóðasamninga nái nú til 97% al- heimsviðskipta. Þær frægu stofnanir Alþjóðagjald- eyrissjóðurinn og Alþjóðabankinn eru í raun systur- stofnanir WTO og er stefna þeirra meðvitað samhæfð. Aðild íslands að WTO var samþykkt í árslok 1994 sem þingsályktunartillaga um að Alþingi heimili ríkisstjórninni að fullgilda samninginn um stofnun Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar. Um leið undirgekkst ísland sjálfkrafa undir allar skuldbindingar allra samninga stofnunarinnar. Þegar samningar eru skoðaðir er það oftast áhugavert að skoða hvaða hagsmunir liggja að baki og um leið hvort einhverjir aðilar eru þar áhrifameiri en aðrir. Því hér er um mikla hagsmuni að ræða og þessi samningur, þó alþjóðlegur sé er vissulega mannanna verk. Því hefur verið haldið fram með rökum að upphaf þessa samnings sé að leita meðal bandarískra alþjóðafyrirtækja á áttunda áratugnum, bandarísku fjármálarisanna CitiCorp, American Express og annarra viðlíka. Og að það hafi verið þau sem áttu drjúgan þátt í að móta samninginn og tryggja að bandarísk stjórnvöld þrýstu á um gerð hans. Sama var upp á tengingum í Evrópu, þar sem atvinnulífið og sérstaklega fulltrúar stórfyrirtækja hafa haft mun greiðari aðgang að allri gerð og mótun samningsins en aðrir í þjóðfélaginu. Hér má einnig vitna til upplýsingasíðu Evrópusambandsins , en þar kemur m.a. fram að „GATS er fyrst og fremst tæki til bóta fyrir atvinnulífið (business), og ekki aðeins fyrir atvinnulífið í heild, heldur fyrir einstök þjónustu- fyrirtæki sem vilja flytja út þjónustu eða vilja fjár- festa og starfa á erlendri grund." Áhugi stórfyrirtækjanna á alþjóðlegum þjónustu- viðskiptum byggist sennilega ekki síst á því að þjón- ustu er talin nema meira en 60% af alheimsframleiðslu og atvinnu, en hlutdeild þjónustuviðskipta af heildar- viðskiptum landa á milli hefur hins vegar aðeins numið um 20%. Ástæða þessa hefur verið sú að þjón- usta hefur mikið til verið lokuð inni á heimamarkaði einstakra landa og verið vernduð þar af lögum og reglugerðum viðkomandi lands. Ríkið og sveitarfélög hafa sinnt opinberri þjónustu og talið hag þegna sinna best borgið með framboði ríkisins á ákveðnum grunn- þáttum þjónustu. Þannig hefur ríkið eða sveitarfélög yfirleitt séð um félagslega þjónustu, menntun, vatn og rafmagn að ógleymdum bókasöfnum. Fyrir gerð GATS- samningsins voru milliríkjaviðskipti með þjónustu nánast óþekkt og óframkvæmanleg. Á heimasíðu Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar má lesa að megintilgangurinn með GATS-samningnum sé að opna innanlandsmarkaði fyrir alþjóðlegum þjónustuviðskiptum, brjóta niður einokun ríkisins og slaka á eða afnema ýmsar reglugerðir sem stjórnvöld hafa sett en WTO lítur á sem íþyngjandi fyrir atvinnulífið eða sem viðskiptahindranir. Þetta er í raun kjarni málsins. GATS-samningurinn Lítum þá stuttlega á nokkur atriði í samningnum sjálfum. Það sem vekur kannski fyrst athygli er það hversu víðtækur samningurinn er. Hann tekur til allrar þjónustu í nútíð og framtíð og hann snertir allar stjórnvaldsaðgerðir allra stjórnvalda. Svo vitnað sé í samninginn: „Reglur GATS ná til hvaða aðgerða (measure) sem er, sama á hvaða stigi stjórnsýslu þær eru ákveðnar, í löndum sem eru aðilar að WTO, sem hafa áhrif á viðskipti með þjónustu. Hugtakið aðgerð (measure) er mjög vítt og nær yfir; allar aðgerðir aðila (members), sama hvort um er að ræða lagasetningu, reglugerð, reglu, framgangsmáta, ákvörðun, stjórn- sýslulega athöfn, eða eitthvað annað form. BÓKASAFNID 28. ÁRG. 2004 35
Beinir tenglar