Bókasafnið

						Aðgerðir innfela þær sem teknar eru af ríkis-,

svæðis- eða sveitastjórnum og yfirvöldum og af

öðrum aðilum sem ekki tilheyra opinberum yfir-

völdum, en hefur verið úthlutað valdi frá þeim."

GATS-samningurinn nær því frá vöggu (ljós-

mæður) til grafar (útfararstofur), frá hinu léttvæga

(skóburstun) til hins lífsnauðsynlega (hjartaskurð-

lækningar), frá hinu persónulega (hárklipping) til

hins félagslega (grunnskólamenntun), frá óskum

okkar (smásala á leikföngum) til grunnþarfa (dreifing

á vatni). Og hann tekur til allra hugsanlegra aðgerða

sem stjórnvöld, sama á hvaða stigi þau eru, geta

gripið til ef þessar aðgerðir í einhverju snerta þjón-

ustu og sölu á henni. Og hann tekur til faglegra sam-

banda, staðlaráða, stjórna skóla, spítala og háskóla og

annarra þeirra aðila sem að einhverju leyti fara með

vald sem þeim er úthlutað frá stjórnvöldum.

Eða eins og fyrrum framkvæmdastjóri WTO orðaði

það: GATS „nær til málaflokka sem aldrei fyrr hafa

verið kenndir við viðskiptastefnumál (trade policy)".

Að mati BSRB hefur GATS-samningurinn ýmsa

eiginleika sem eru sérstakir og hann deilir ekki með

öðrum samningum WTO. Þá er fyrst til að taka að þær

skuldbindingar sem hvert ríki undirgengst við undir-

ritun samningsins sem og þegar það fellir einstaka

geira þjónustu undir hann, eru nánast óafturkræfar.

Ekki má hnika skuldbindingu til fyrr en í fyrsta lagi að

þremur árum liðnum og þá aðeins að allir aðilar WTO

séu því samþykkir. Sé svo ekki, koma fram kröfur um

bætur, annað hvort í formi frekari skuldbindinga á

nýjum sviðum eða hreinlega í formi fjárhagslegra

skaðabóta.

Til að útkljá þessi mál hefur WTO sérstakan dóm-

stól, skipaðan hverju sinni sérhæfðum viðskipta-

lögfræðingum sem eínungis líta þröngt á lagabókstaf

samningsins sjálfs við úrskurð ágreiningsmála. Gagn-

rýnt hefur verið að þá víki viðskiptasjónarmið öðrum

sjónarmiðum sem varða hagsmuni almennings, svo

sem tilhögun heilsugæslu eða umhverfismála úr vegi.

Úrskurðum dómstólsins verður ekki áfrýjað. Þetta

valdboð sem fylgir samningum WTO gera þá í raun

eðlislega frábrugða öðrum alþjóðlegum samningum.

Þetta þýðir að ákvarðanir einstakra ríkisstjórna

sem eru áhugasamar um útvíkkun GATS-samnings-

ins, festa í sessi um ókomna framtíð þau gildi sem í

samningnum eru falin. Þeir fyrirvarar sem kunna að

hafa verið settir í skuldbindingaskrám, liggja sífellt

undir þrýstingi um að verða felldir brott, auk þess

sem enginn aðili getur séð inn í framtíðina. Þetta

skiptir máli þar sem einungis gefst eitt tækifæri, þ.e.

við undirritun skuldbindinga að skrá inn skilyrðingar

um að ákvæði samningsins gildi ekki með fullum

þunga. Þar með eru lýðræðisleg réttindi komandi

kynslóða skert með óviðunandi hætti, sérstaklega

þegar horft er til þess að ákvarðanir um tilurð samn-

ingsins og útfærslu hans hafa verið og eru teknar af

lokuðum hópi og almenningur hefur ekki haft að-

stöðu til að koma skoðunum sínum og athuga-

semdum á framfæri.

Þessi gagnrýni styrkist enn fremur þegar horft er til

þess að ýmis lykilákvæði í GATS-samningnum voru

skilin eftir ófrágengin og er vinnu við þau enn ekki

lokið. Hér er átt við greinar sem snúa að reglum á

heimamarkaði (domestic regulation), opinber innkaup

(public procurement) og styrki (subsidies). Það er ljóst

að þessar greinar eiga eftir að hafa úrslitaáhrif um

hvernig GATS-samningurinn verður túlkaður í heild

og þá ekki síst hvað varðar opinbera þjónustu. Því má

segja að hingað til hafi menn skrifað upp á allar

skuldbindingar varðandi viðskipti með þjónustu með

bundið fyrir augu. Hvemig menn hafa talið sér fært að

skrifa upp á nánast ævarandi skuldbindingar fyrir

land og þjóð meðan að svo er háttað er erfitt að skilja.

Annað sérkenni þessa samnings er að hann er

sívirkur og ágengur. Síaukin markaðsvæðing eða

progressive liberalization er sú lykilhugsun sem knýr

samninginn áfram. Það sem ekki náðist að fella undir

samninginn í þessari samningalotu á að ná fram í

þeirri næstu. Þau skilyrði sem ríkisstjórnir settu upp

við undirritun skuldbindingaskráa skulu hverfa

þaðan burt við fyrsta tækifæri. Út á það ganga yfir-

standandi samningaviðræður þar sem verið er að

skiptast á kröfum og tilboðum. Endanlegt markmið

GATS-samningins er því skýrt; að markaðsvæða

þjóðfélagið út í hörgul, og er þá opinber þjónusta ekki

undanskilin.

Þeir sem líta GATS-samninginn jákvæðum augum

hafa látið mikið með að hann sé sveigjanlegur og

lýðræðislegur þar sem hann sé svokallaður „bottom-

up" samningur, sem þýðir að undir samninginn falli

ekki aðrir þjónustugeirar en þau sjálf ákveði. Þetta er

hins vegar ekki nema hálfsannleikur því GATS-samn-

ingurinn er sannarlega einnig „top-down" samn-

ingur, ákveðin ákvæði hans ganga strax í gildi fyrir

alla þjónustu allra þeirra landa sem undirrita hann.

Alþjóðaviðskiptastofnunin hefur skipt allri þjón-

ustu upp í 12 meginflokka og styðst þar við svokallað

CPC-flokkunarkerfi Sameinuðu þjóðanna. Hver

þessara meginflokka skiptist síðan upp í fjölda

undirflokka. Af þessum 12 aðalflokkum hefur ísland

skrifað upp á skuldbindingar í einhverjum undir-

flokkanna í níu flokkum og býðst í yfirstandi

samningaviðræðum að bæta tveimur við. Undirflokk-

arnir níu eru: Business S., Construction and Related

Engineering, Financial S., Tourism and Travel related

S., Transport S., Communication S., Distribution S.,

Environmental S. og Recreational, Cultural and

Sporting S. Þeir þrír flokkar sem ísland hefur enn ekki

fellt einhverja þjónustu með einhverjum hætti undir

Markaðsaðgang og Þjóðlega meðferð eru: Educational

S., Health Related and Social S. og „Other Services not

included elsewhere".

36

BÓKASAFNIÐ 28. ÁRG. 2004