bærilegrar meðhöndlunar og bókasöfnin fá í sam- ræmi við GATS-reglumar. Sambærileg meðhöndlun mundi fela í sér opinbera styrki og stjórnvöld stæðu þá frammi fyrir eftirfarandi kostum gagnvart þessum kröfum: • styrkja fyrirtæki á sviði upplýsingaþjónustu í sama mæli og bókasöfnin • draga úr styrkjum til bókasafna og fjármagna með því sambærilega styrki við erlend fyrirtæki • hætta algerlega að fjármagna bókasöfn og komast þannig hjá því að styrkja fyrirtæki á sviði upplýsingaþjónustu sem hefja starfsemi í Kanada4 í ítarlegri skýrslu sem var unnin fyrir Kanadíska bókavarðafélagið (Shrybman 2001) er sagt að sterk rök séu fyrir því að líta svo á að almenningsbókasöfn sinni ekki þjónustu á viðskiptalegum grunni meðan þjónustan er ókeypis eða á mjög lágu verði. Þegar hins vegar er fariö að taka gjald fyrir suma þjónustu verður það ekki eins klárt. Eins má búast við að almenningsbókasöfn verði skilgreind svo að þau séu í samkeppni, einkum þegar litið er til þjónustu þeirra á sviði rafrænna upplýsinga. Þróunin er óneitanlega sú að viðskiptaleg sjónar- mið eru alls staðar í sókn og það á líka við um heim bókasafnanna. Ýmisleg viðskiptaleg viðmið eru tekin upp við rekstur bókasafna og einkaaðilar sækja inn á það svið eins og önnur. Sums staðar er hafin einka- fjármögnun við byggingu bókasafna og gera má ráð fyrir að þrýstingur fari vaxandi á að ákveðin verksvið verði boðin út. Það verður því sífellt hæpnara að ofangreind undanþága opinberrar þjónustu eigi við bókasöfn. Það er auðvitað umræðuefni út af fyrir sig að hve miklu leyti bókasöfn eigi að tengjast viðskiptalegum sjónarmiðum og hagsmunum, það getur kannski verið eðlilegt í sumum atriðum og öðrum ekki. En að því leyti sem það kann að vera eðlilegt er líka mjög mikilvægt að bókasöfnin verði ekki háð GATS-samn- ingnum ef við viljum ganga áfram út frá hefðbundu hlutverki og skyldum þeirra. í 15. kafla GATS-samningsins er fjallað um opin- ber fjárframlög (subsidies). Þar segir að „undir vissum kringumstæðum geti opinber fjárframlög haft trufl- andi áhrif á viðskipti með þjónustu." Gert er ráð fyrir að aðiídarríkin gangi til samninga um hvernig megi komast hjá slíkum truflandi áhrifum.5 Hugsanlegar undantekningar frá þessu varða einkum hagsmuni þróunarlandanna. Þjónustuflokkar sem snerta bókasöfn En þótt bókasöfnin heyri undir „Recreational, Cultural and Sporting Seruices", þá heyrir starfsemi þeirra í raun undir fleiri liði - einkum menntun. Þjónustuflokkar sem varða bókasöfn á einhvern hátt: • On-line Information and Data Base Retrieval (flokkur 2CJ (CPC 7523**), undir Telecommunication Seruices sem er undirflokkur undir fiokki nr. 2, Communi- cation Seruices). • Educational Seruices (flokkur 5 með undirflokkum). • Libraries, archiues, museums and other cultural seruices (bóka- og skjalasöfn, safnastofnanir og önnur menningarþjónusta) (fiokkur 10C (CPC 963), undirflokkur undir flokki 10, Recreational, Cultural and Sportíng Seruices). • Research and Deuelopment Seruices (skiptist í þrjá flokka: R&D Services on Natural Sciences (CPC 851); R&D Seruices on Social Sciences and Humanities (CPC 852); Interdisciplinary R&D Services) (CPC 853), undirflokkur undir flokki nr. 1, Business Seruices. Ekki er alveg ljóst hvað ísland hefur fellt undir GATS: • Skv. upplýsingavef framkvæmdanefndar ESB^ hefur On-line Information and Data Base Retrieual ekki verið fellt undir GATS, en hins vegar er svo að sjá skv. Skuldbindingaskrá íslands á skjalavef WTO7 að Telecommunication Seruices hafi í heild fellt undir GATS. • Educariona! Seruices hefur ekki verið fellt undir GATS. • Libraries, archives, museums and other cultural seruices hefur verið fellt undir GATS. • Research and Deuelopment Seruices hefur verið fellt undir GATS með öllum undirflokkum. Hugsanlega snertir Research and Deuelopment Seruices bókasöfn á einhvern hátt. Internet-tengd upplýsingaþjónusta kemur t.d. undir undirflokkinn „On-line Information and Data Base Retrieual" í flokki nr. 2 „Communication Seruices".8 Áhrif GATS á hlutverk bókasafna varðandi upplýsingar á rafrænu formi í yfirlýsingu EBLIDA frá nóvember 2002 er lögð mikil áhersla á hlutverk bókasafna varðandi upplýsingar á rafrænu formi og m.a. vísað til áætlunar ESB um upplýsingasamfélagið, „eEurope - An Information Society for all"9. Á sama hátt mætti vísa til stefnu íslenskra stjórnvalda varðandi upplýsingasamfé- lagið, svo sem tillögur menntamálaráðuneytisins um menntun, menningu og upplýsingatækni 1996-1999, sem birtar voru undir nafninu „í krafti upplýsinga", en þar er sérstakur kafli sem fjallar um almennings- bókasöfn. Þar er sérstaklega sett sem markmið að „almenningsbókasöfn tryggi almenningi aðgang að tölvubúnaði og upplýsingum á tölvutæku formi, að Menningarnetinu og cðrum upplýsingum á Inter- netinu, auk margmiðlunarefnis." Bent hefur verið á að það sé einmitt á sviði raf- rænna upplýsinga (auk útlána á myndböndum og BÓKASAFNIÐ 28. ÁRG. 2004 43
Beinir tenglar