Bókasafnið

						DVD-diskum) sem augljósast sé að bókasöfn starfi í

samkeppnisumhverfi og falli þar með undir GATS-

samningana. En jafnframt er oft bent á að bókasöfn

hafi sömu skyldum að gegna varðandi þjónustu sem

snýr að slíkum upplýsingum eins og hvers kyns

öðrum upplýsingum, eða eins og það er orðað í

upphafi UNESCO-yfirlýsingarinnar: „Almennings-

bókasafnið er upplýsingamiðstöð á hverjum stað og

veitir notendum sínum aðgang að alls kyns þekkingu

og upplýsingum."

Þessar skyldur verða í raun því meiri sem meira er

um að upplýsingar eru aðeins aðgengilegar á netinu.

Bæði er um að ræða frían eða ódýran aðgang að þeim

tækjum sem nauðsynleg eru, því að þótt æ fleiri eigi

þessi tæki heima hjá sér er alltaf einhver hópur sem

ekki hefur aðgang að þeim. Hér eru bókasöfn auð-

vitað í samkeppni við einkarekin internet-kaffihús.

En einnig er um að ræða þjónustu bókasafnanna

við að finna upplýsingarnar og hugsanlega einnig

veita aðgang að upplýsingum sem annars er ekki

aðgangur að nema gegn gjaldi. Meðal upplýsinga á

netinu er efni sem net-bókasöfn (e-libraries) miðla

gegn greiðslu. Því meira sem þjónustu með rafrænar

upplýsingar er sinnt bæði af opinberum bókasöfnum

og einkaaðlilum, því frekar má búast við að upp komi

spurningin um beina samkeppni þarna á milli sem

mun leiða til kröfu um að einkafyrirtækin og bóka-

söfnin sitji við sama borð. Hver verður framvinda

þeirrar hugmyndar að allir eigi að hafa jafnan aðgang

að upplýsingum ef æ meira af upplýsingum verða

aðeins aðgengilegar á rafrænan hátt gegn greiðslu?

Áhrif einkavæðingar í menntamálum á

bókasöfn

í yfirlýsingu EBLIDA frá nóvember 2002 er bent á að

bókasöfn séu hluti menntakerfisins og einkavæðing í

menntamálum hafi því bein áhrif á þjónustu bóka-

safna í menntageiranum. Einkenni bókasafns sem

fjármagnað er af opinberum aðilum er hlutleysi, mikil

breidd safnefnis, auðveldur aðgangur að upplýsingum

og fagleg hæfni starfsfólks. Það er mikið umhugs-

unarefni, segir í yfirlýsingunni, hvernig núverandi

þjónusta bókasafna muni virka í umhverfi þar sem

fyrst og fremst er gengið úr frá fjármálalegum mæli-

kvörðum. í eðli sínu gæti meðhöndlun upplýsinga

innan þessara stofnana breyst til frambúðar.

Búast má við að GATS geti haft áhrif á bókasöfn í

skólakerfinu, einkum háskólageiranum (Bakken 2002).

Ekki hafa þó mörg lönd skuldbundið sig á sviði

menntunar, 21 af 140 aðildaríkjum árið 2002 og er

ísland ekki meðal þeirra. En það er ljóst að sum ríki,

t.d. Bandaríkin og Ástralía, vinna kerfisbundið að því

að æðri menntun verði tekin inn í GATS-viðræðurnar

(Bakken 2002).

Líka er hægt að hugsa sér að GATS-samningurinn

gæti haft áhrif á skólabókasöfn og þjónustu almenn-

ingsbókasafna við skóla. Hvað þarf til að fyrirtæki,

hugsanlega erlent, sem sinnir og selur bókasafna-

þjónustu krefjist sömu réttinda og kjara og almenn-

ingsbókasöfn til að selja grunnskólum þjónustu sína?

Áhrif TRIPS-samningsins á bókasöfn

Annar samningur á vegum Alþjóðaviðskiptastofn-

unarinnar er TRIPS-samningurinn (Agreement on

Trade-Related Aspects of Intellectual Property Rights) sem

öll aðildarfélögin eiga að hafa tekið í framkvæmd árið

2006. TRIPS-samingurinn varðar mörg svið sam-

félagsins og er t.d. mjög umræddur í sambandi við

landbúnað m.a. vegna einkaleyfa á frætegundum.

Það sem snýr hins vegar fyrst og fremst að bóka-

söfnum er hugverkaréttur (copyright).

Grundvöllur TRIPS-samningsins varðandi hug-

verkarétt er að ákvæði Bernar-sáttmálans (The Berne

Convention for the Protection of Literary and Artistic

Worfes), sem 149 ríki hafa undirritað, eru að mestu

tekin upp í hann. Samningurinn tryggir eignarrétt

höfundar á verkum sínum og þar með að ekki má

flytja þau eða fjölfalda án samþykkis hans. Á þessum

rétti eru síðan undantekningar, sem

aðildarlöndunum er heimilt að gera, svo sem

varðandi fjölföldun í litlum mæli til ákveðinna nota,

t.d. vegna náms eða rannsókna. Þessar undan-

tekningar geta skipt máli fyrir bókasöfn.

IFLA hefur gefið út leiðbeiningar varðandi TRIPS-

samninginn, en samkvæmt þeim er ekki að sjá að

hann valdi verulegum áhyggjum sem stendur. Undir

lok leiðbeininganna segir: „Það er mikilvægt að muna

að lög um hugverkarétt (copyright law) eru til

hagsbóta fyrir samfélagið í heild en ekki bara til þess

að höfundar og úgefendur geti hagnast. Stundum er

hagsmunum samfélagsins betur þjónað þegar

réttindi eigendanna eiga ekki við." Það sem helst

veldur áhyggjum er að margir telja samninga

Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar frekar miðast við

hagsmuni eigendanna en samfélagsins í heild og því

er mikilvægt að fylgjast með þróun mála.

Álitsgjöf EBLIDA til framkvæmda-

nefndar ESB vegna markaðsaðgangs

að þjónustu

í janúar 2003 sendi EBLIDA frá sér álit að beiðni

framkvæmdanefndar ESB varðandi markaðsaðgang

að þjónustu. í henni kemur fram að:

EBLIDA hvetur framkvæmdanefndina mjög til

þess að samþykkja ekki nein tilmæli um að afnema

takmarkanir í liðnum „bóka- og sfejalasöfn, safnastofn-

anir og önnur menningarþjónusta", jafnframt að hún

gangist ekki undir neinar skuldbindingar sem stefni

fjármögnun og reglum varðandi bókasafnaþjónustu,

sem fjármögnuð er af opinberum aðilum, í hættu.

Framkvæmdanefndin má alls ekki gangast undir

skuldbindingar sem gætu leitt til þess að erlendum

44

BÓKASAFNIÐ 28. ÁRG. 2004