Bókasafnið

						Sólveig Þorsteinsdóttir

Opið aðgengi og rafræn      j

geymslusöfn vísindagreina ^Æ

„Research is hastened when people share results freely "

Sir John Sulston, Nóbelsverðlaunahafi

Umfjöllunarefni þessarar greinar er nýtt útgáfu-

form sem nefnt er „Open Access" (OA) eða

opið aðgengi. Gundvallarhugmynd OA útgáfu

er að allir hafi aðgang að vísindaniðurstöðum sem

kostaðar eru af opinberu fé og er tilgangurinn að hraða

framþróun í vísindum. í nánum tengslum við OA

útgáfu eru svokölluð rafræn opin geymslusöfn „Open

Archives Initiative" (OAI). Opið aðgengi að vísinda-

greinum er svar vísindasamfélagsins og bókasafna við

þeim gífurlega kostnaði sem bókasöfn og fræðimenn

hafa þurft að leggja að mörkum til að fá aðgang að

tímaritum. Hugmyndafræðin sem liggur að baki OA og

OAI var skjalfest á þingi sem haldið var í Búdapest í

desember 2001. í lok þingsins var samþykkt yfirlýsing

sem felur í sér stuðning við hugmyndina og áætlanir

um hvernig ætti að hrinda henni í framkvæmd.

Hugmyndin styður eftirfarandi:

1.   Að hrint verði í framkvæmd nýrri aðferð í útgáfu

vísindagreina með opnum aðgangi. Opið aðgengi

eða „Open Access" (OA)

2.   Samstarf verði um gerð opinna rafrænna geymslu-

safna fyrir vísindagreinar - Opið geymslusafn eða

„Open Archives Initiative" (OAI)

Kostnaður verði greiddur af þeim sem fjármagna

vísindastarfsemina (1).

Utgáfuumhverfið

Útgefnar greinar eru vettvangur þróunar í vísindum.

Utgáfuumhverfi sem veitir opinn aðgang að vísinda-

greinum styrkir vísindaþróun. Tilvísanir aukast í réttu

hlutfalli við stærri lesendahóp. Höfundar sækjast eftir

að fá vísindaniðurstöður sínar birtar þar sem fram-

gangur og laun vísindamanna byggja á fjölda tilvísana.

Því er mikilvægt að birta hjá öflugum útgefanda þar

sem greinar eru aðgengilegar stórum hópi lesenda.

Tíðkast hefur í hinu hefðbundna útgáfuumhverfi að

höfundar framselji útgáfuréttinn skriflega til útgefenda

og þeir hafa ekki greitt fyrir greinarnar.

Með tilkomu Vefsins og háþróaðrar tækni í útgáfu-

iðnaðinum hefur aðgangur að vísindagreinum orðið

auðveldari. Tæknin hefur laðað til sín nýja tegund

af útgefendum og í augum þessarra útgefenda eru

vísindagreinar verslunarvara. Þeir hafa breytt um-

hverfinu með fákeppni og einokun. Samruni og upp-

kaup útgáfufyrirtækja hafa verið ríkjandi á markaðn-

um undanfarin ár og má þar nefna að fimm helstu

útgáfufyrirtækin í læknisfræði: Kluwer/Springer, Wil-

ey, Taylor & Francis, Elsevier og Thomson eru byggð á

uppkaupum og samruna 68 útgáfufyrirtækja. Ágóðinn

af útgáfunni er talinn vera milli 3.000 - 5.000 milljón

Bandaríkjadala á árí hjá þessum fyrirtækjum. Háþróuð

tæknin í útgáfuiðnaðinum hefur skapað gróða og laðað

að sér hluthafa.

Gróði af vísindatímaritum á sviði tækni og heil-

brigðisfræða er 34 - 40% af heildargróða hjá þessum

fyrirtækjum (2) (3).

Þversögn

Bókasöfn, vísindamenn og háskólar töldu að rafræn

útgáfa og dreifing myndi lækka verð tímarita. Þessar

væntingar hafa brugðist.

Áskriftir tímarita hafa hækkað langt umfram verð-

bólgu. Meðalverð tímarita hækkaði um 227% frá

1986 - 2002. Á sama tíma hafa bækur hækkað um

65%. Þrátt fyrir þessa hækkun hefur útgáfukostnaður

á hverja prentaða síðu lækkað, heildarútgáfukostnað-

ur á vísindamann hefur lækkað og kostnaðurinn við

aðgengið hefur lækkað (3).

Útskýringin á þessari þversögn er að hluta til sjálf-

skapaður útgáfukostnaður útgefenda og má þar nefna

útgáfutengda þjónustu svo sem á vinnu og þróun við

rafræna útgáfu og rafrænt aðgengi, leitarvélar, vefsetur

og heildartexta greina á rafrænu formi. Að baki þessari

þjónustu er dýr sérþekking sem hefur gríðarleg áhrif

á verðið.

Einnig reiknuðu bókasöfnin með því að rafræn

útgáfa myndi spara dreifingarkostnaðinn hjá útgefend-

um en samkvæmt upplýsingum frá útgefendum er

BÓKASA

FNIÐ 29. ARG. 2005

17