dreifingarkostnaður aðeins brot af heildarútgáfukostn- aði prentaðra tímarita. Tímaritsgreinum hefur fjölgað mjög síðastliðin 20 ár og greinar hafa lengst. Fjölgun síðna hefur valdið verðhækkunum, þó svo að framleiðslukostnaður á hverja síðu hafi lækkað. Verðbólga og aukin útgáfa skýrir 50% af hækkuninni. Þegar tímarit eru gefin út bæði prentuð og rafræn eykur það útgáfukostnað og um leið áskriftarverð. Með auknum rafrænum aðgangi að greinum hefur persónulegum áskriftum fækkað um 50% á 20 árum. Þetta tap í áskriftarkostnaði hefur verið yfirfært á bókasöfnin með hækkun á áskriftargjöldum þeirra. Vísindamenn nálgast rafrænt efni á vefjum bókasafna og réttlæta útgefendur þar með yfirfærslu kostnaðar. Vísindamenn lesa nú þrisvar sinnum meira efni frá bókasöfnum meðalstórra vísindastofnana en þeir gerðu árið 1977 og þeir lesa sjö sinnum meira hjá stór- um vísindastofnunum en þeir gerðu árið 1977 (4). Bóksöfnin greiða þar með fyrir aðgengið að vísinda- ritum fyrir þekkingarsamfélagið. Söfnin hafa reynt að finna hagkvæmari leiðir í inn- kaupum með því að stofna samlög um innkaup með öðrum söfnum. Útgefendur bjóða söfnunum upp á dýra pakkasamninga og oft hafa söfnin ekki val. Þegar söfn kaupa ákveðna titla þurfa þau að kaupa ákveðna titla með í pakka. Fjármagn safnanna er oft fjötrað í pakkasamningum og hafa þau lítið svigrúm til þess að kaupa annað safnefni, enda hafa bókakaup dregist saman því æ meira fjármagn fer í tímaritakaup. Samlögin hafa bætt ástandið en leysa ekki vand- ann. Greiðslubyrði hefur verið þung hjá stærstu söfn- unum í samlögunum og lítið svigrúm til að breyta verðmódelum sem hafa verið tekin upp þegar sam- lögin voru stofnuð. Bókasöfnin hafa kallað eftír sanngjarnara útgáfu- umhverfi en hafa ekki fengið viðunandi viðbrögð. Því telja bókasöfnin að OA og OAI muni styrkja starfs- grundvöll bókasafna. Mörg vísindasöfn eru þegar farin að varðveita og veita aðgang að vísindagreinum frá eigin stofnunum og eru þar með þátttakendur í alþjóðlegu rafrænu geymslusafni vísindagreina (5). Nauðsynlegt er að auka meðvitund þeirra sem fjár- magna rannsóknir og höfunda visindagreina varðandi höfundaréttinn til þess auðvelda innleiðingu OA og OAI. Vísindamenn kosta ekki rannsóknirnar heldur þær stofnanir sem þeir vinna hjá, vísindafélög eða sjóð- ir sem veita styrki í rannsóknir. Útgefendur greiða hvorki fjárveitendum né höfundum fyrir handritin. Þegar höfundar framselja höfundarréttinn til útgefenda í hefðbundnu útgáfuumhverfi hafa þeir ekkert um aðgengi að vísindagreinum sínum að segja. Háskólar eða vísindastofnanir sem hafa fjármagn- að rannsóknir vísindamanna sinna, þurfa síðan að greiða fyrir aðgengi að vísindagreinunum þegar þær hafa verið gefnar út á rafrænu formi eða á prenti. Þessi greiðsla er í formi áskrifta gegnum söfn viðkomandi vísindastofnunar, háskóla eða sjúkrahúss. Þetta fyrirkomulag hefur viðgengist árum saman en þar sem útgefendur verðleggja rafrænu tímaritin hátt og takmarka notkun með ströngum samningum þá hafa vaknað upp spurningar varðandi höfundar- réttinn og kostnaðinn við aðgengið. Höfundar hafa verið hvattir til þess að vera betur meðvitaðir um höfundarrétt sinn og gæta réttarstöðu sinnar varðandi útgefendur. Til þess að breyting verði á er nauðsynlegt að þekkingarsamfélagið fjalli um málið og beiti sér fyrir breytingum. Ymsir aðilar innan vísindasamfélagsins hafa beitt sér og samþykkt yfirlýsingar til stuðnings OA og OAI. Má þar nefna: Howard Hughes Medical Institute eða Bethesda yfir- lýsinguna í Bandaríkjunum árið 2003 (6). Berlínaryfirlýsinguna frá vísindamönnum í Þýskalandi árið 2003 (7). Wellcome Trust yfirlýsinguna frá Bretlandi (8). Messinayfirlýsinguna frá 32 háskólum á ítalíu í nóvem- ber 2004 (9). Pétursborgaryfirlýsinguna í Rússlandi í nóvember árið 2004 (9). Megin áherslur í þessum yfirlýsingum hafa verið að: • Veita ókeypis aðgang vísindarita á Vefnum en leggja áfram áherslu á gæði. • Hvetja til varðveislu vísindarita og að geymslu- söfnin verði opin almenningi án endurgjalds. • Skilyrða eða mælast til að vísindastyrkþegar noti hluta af rannsóknarfénu til að gefa út niður- stöður rannsókna í rafrænum opnum vísindarit- um. • Hvetja vísindamenn til að veita ókeypis aðgang að vísindagreinum sínum og þar sem það er mögulegt að halda höfundarrétti sínum og fram- selja hann ekki. • Styðja þá hugmynd að viðurkenning fyrir vís- indaverk eigi að miða við hverja vísindagrein en ekki tímaritið sjálft, þar sem greinin er gefin út, og vegi sú viðurkenning þegar veittir eru styrkir til rannsókna (7) (8) (9). 18 BÓKASAFNIÐ 29. ÁRG. 2005
Beinir tenglar