Umfjöllun og afstaða stjórnvalda hjá hinu opinbera í Evrópu og Bandaríkjunum I Evrópu eru rannsóknir að mestu fjármagnaðar af opinberu fé en í Bretlandi eru þær fjármagnaðar 90% af opinberu fé (10). í Bandaríkjunum eru einungis 20% fjármagnaðar með opinberu fé (11). í Bretlandi var árið 2003 skipuð þingnefnd til að fjalla um OA og OAI og taka afstöðu til þess hvort hið opinbera ætti að styðja OA og OAI. Nefndarálit þingnefndarinnar bresku lá fyrir í byrj- un árs 2004. Niðurstaðan var að þeir styddu OA og OAI(12). Breska ríkisstjórnin tók afstöðu til skýrslunnar og lá niðurstaða ríkisstjórnarinnar fyrir í nóvember 2004. Ríkisstjórnin kvaðst styðja ríkjandi samkeppni í útgáfumálum og lýsti því yfir að þeir skilyrtu ekki að rannsóknir væru gefnar út að hætti OA, þrátt fyrir að 90% rannsókna í Bretlandi séu fjármagnaðar með opinberu fé. Líklegt er að það sem hafði áhrif á þessa niður- stöðu bresku ríkisstjórnarinnar sé hin gífurlega velta útgáfufyrirtækjanna. Það veltufjármagn er á hluta- bréfamarkaði og sagt er að lífeyrissjóðir hafi fjárfest mikið í rafrænni útgáfu. Það hefur því áhrif á hagkerf- ið ef útgáfuiðnaðurinn breytist (2). Slík áhrif eru ekki fyrir hendi hér á landi þar sem lítill gróði er af þeim fáu vísindablöðum sem eru gefin út á íslandi. Breska ríkisstjórnin gaf hins vegar háskólum frjáls- ar hendur til að gefa út og veita aðgang að vísinda- greinum sem væru skrifaðar af starfsmönnum þeirra með OA og varðveita þær í geymslusöfnum sam- kvæmt hugmyndafræði OAI (13). í Bandaríkjunum studdu stjórnmálamenn þá ákvörðun að allir þeir sem hljóta styrk frá National Institute of Health (NIH), í Bandaríkjunum verði að gefa út greinar sínar samkvæmt hugmyndafræði OA þannig að allir hafi ókeypis óheftan aðgang að vísinda- greinum þeirra. Þess má geta að NIH veitir um 20% af rannsóknarstyrkja í Bandaríkjunum. Rannsóknarfé NIH er opinbert fé og var þetta þverpólitísk niðurstaða allra flokka. Vísindaumhverfið í Bandaríkjunum er ólíkt því evrópska að því leyti að aðeins 20% rannsókna eru fjármagnaðar af opinberu fé. Hinn hlutinn, eða 80%, er fjármagnaður af einkageiranum, ýmist fjármagn sem er veitt til háskóla eða vísindafélaga. Þessir aðilar kalla ekki eftir afskiptum hins opinbera um hvernig þessum fjármunum skuli varið og vilja ákveða það innan viðkomandi háskóla eða vísindafélaga. Aftur á móti er það hefð í háskólum Bandaríkjanna að helmingur af rannsóknarfé sé veitt í viðbótar- kostnað og fer stór hluti af því fé til bókasafna við- komandi stofnana sem verja stórum hluta til að taka í áskrift vísindatímarit (11). European Heritage Online er verkefni innan ESB um varðveislu þjóðararfs með þátttöku 16 þjóða. Þeir styðja opinn aðgang að þjóðlegum arfi þessara 16 þjóða á Vefnum (14). Innan OECD hafa 35 af OECD löndunum fjallað um málið og gáfu þau út yfirlýsingu árið 2004. Sú yfirlýsing styður OA. ísland var eitt þeirra landa sem studdu þessa yfirlýsingu (15). Samkvæmt upplýsingum á vef Forsætisráðuneyt- isins er búið að skipa starfshóp til að undirbúa laga- setningu til að auðvelda aðgang almennings og not- enda að rannsóknargögnum og niðurstöðum sem kost- uð eru af opinberu fé. Byggt er á þeirri vinnu sem nú fer fram á vegum OECD og ESB (16). Útgáfa OA tímarita Hefðbundin vísindatímarit í dag eru 24.000 talsins samkvæmt Ulrich's Serials Analysis System og þar af eru um 20.000 rit á rafrænu formi (17). Samkvæmt DOAJ, sem er skrá yfir OA tímarit, eru OA tímaritin 1.379 og í þessum tímaritum eru samtals 61.710 greinar (18). Áhrif OA tímarita eða „impact factor" eru enn ekki sambærileg hefðbundnum tímaritum þar sem þau hafa aðeins komið út í rúm tvö ár. Vísindagreinar fara ekki að sýna veruleg áhrif fyrr en um það bil tveimur árum frá útgáfudegi. Horfur eru þó góðar og sýna mörg OA tímarit háan „impact factor" nú þegar. Má þar nefna til dæmis Arthritis Research & Therapy sem er samkvæmt ISI með „impact factor" 5.0 og er annað í röðinni af tímaritum í gigtarsjúkdómum. Sum tíma- rit hafa verið gefin út bæði í hefðbundinni útgáfu og með OA og sýnir OA útgáfa þeirra rita hærri „impact factor"(19). Helstu útgefendur OA tímarita eru: BioMed Central, sem er í einkaeign. Markmið fyrir- tækisins er að veita ókeypis aðgang að ritrýndum vísindagreinum á sviði líftækni og heilbrigðisvísinda. Allar greinar eru aðgengilegar um leið og þær eru gefnar út. Fyrirtækið tryggir gæði vísindagreinanna með ritrýni alls efnis áður en það er birt. Ritstjórar bera ábyrgð á því að efnið sé ritrýnt og sú regla gildir um sum tímaritin að nöfn þeirra sem ritrýndu greinina birtist með greininni. Þeir gefa sum tímarit bæði út á prenti og rafrænt en flest aðeins rafrænt. BioMed Central veita einnig hópi vísindamanna aðgang að sinni tækni og gefa þessir vísindamenn út tímarit sem eru ritstýrð af þeim og sum þeirra eru aðeins aðgengileg gegn áskriftargjaldi. BioMed Central fylgist með greinum sem þeir hafa gefið út og upplýsir lesendur um áhrif greina „impact factor" til að gefa rétta mynd af vægi sérhverrar greinar. Viðskiptaáætlun þeirra byggist á því að sá sem ^OKASAFNIÐ 29. ÁRG. 2005 19
Beinir tenglar