Bókasafnið

						- Við spyrjum hver hafi verið ávinningurinn af störf-

um þessarar nefndar, hvert gildi svona nefndar sé.

„Til þessarar nefndar var að nokkru leyti stofnað

að erlendri fyrirmynd, en í sumum grannlandanna

gegndu raunar stofnanir með nokkrum starfsmönnum

svipuðu hlutverki. Þrátt fyrir að nefndin hefði engan

fastan starfsmann og takmörkuð fjárráð átti hún frum-

kvæði að mörgum þörfum verkefnum og hlutaðist

til um víðtækara samstarf en áður hafði verið. Þegar

menntamálaráðherra ákvað að slá nefndina af skilaði

hún skýrslu um störf sín, ásamt hugmyndum um fram-

tíðarskipan eins og um var beðið, því að látið var í veðri

vaka að starfinu yrði haldið áfram með einhverjum

hætti, sem aldrei varð. En ritið sem nefndin gaf út við

starfslok sín, auk skýrslunnar, er ágætur vitnisburður

og mikilsverð heimild um störf hennar. Nefndin var

m.a. góður samræðuvettvangur þeirra sem störfuðu á

bókasöfnum annars vegar og á vettvangi rannsóknar-

stofnana og atvinnuvega hins vegar. Því var eftirsjá að

því að merkið skyldi látið niður falla."

Byggingarundirbúningurinn

Allt það tímabil sem Einar gegndi embætti háskóla-

bókavarðar mótaðist beint og óbeint af undirbúningi

þess að sameina söfnin tvö í nýrri byggingu. Það var

einkum eftir 1986 sem meiri skriður komst á fram-

kvæmdir. Frá því í febrúar 1992 og fram á haust

1994 dró Einar sig í hlé frá daglegum störfum í

Háskólabókasafni til að geta einbeitt sér að verkefn-

um á vegum Byggingarnefndar Þjóðarbókhlöðu. Vann

hann þá m.a. náið með arkitektum og hafði umsjón

með vinnuhópum bókavarða.

„Já, það má raunar segja að ég hafi tengst undir-

búningi byggingarmálsins allt frá því er ég hóf störf í

Háskólabókasafni, en einkum þó er líða tók á sjöunda

áratuginn. Fyrsta gerð forsagnar um bygginguna kom

út árið 1971 eins og áður segir. Ég fór m.a. nokkr-

Frá fundi sem haldinn var í Þjóðarbókhlöðu hálfbyggðri 28. nóv.

1987, þar sem því var mótmœlt að í fjárlagafrumvarpi fyrir 1988 var

gengið á snið við lögin um þjóðarátak til byggingar Þjóðarbókhlöðu.

F.v. Sigmundur Guðbjarnason háskólarektor, Birgir Isl. Gunnarsson

menntamálaráðherra, Einar Sigurðsson háskólabókavörður, Finnbogi

Guðmundsson landsbókavörður.

ar ferðir til útlanda með hönnuðunum, svo sem til

Bandaríkjanna og Kanada 1975, síðar til Bretlands og

Finnlands, auk þess sem flestar ferðir til útlanda voru

nýttar til að huga að nýlegum byggingum safna og

rekstri þeirra. Á lokasprettinum sinnti ég svo nær alfar-

ið þessum undirbúningi."

-  Fjármögnun byggingarinnar er kapítuli út af fyrir

sig. Gætirðu rifjað það mál ögn upp fyrir okkur?

„Byggingarframkvæmdir hófust 1978 en sóttust

seint vegna magurra fjárveitinga til verksins. Árið

1986 urðu nokkur þáttaskil í þessu máli fyrir atbeina

Sverris Hermannssonar þáverandi menntamálaráð-

herra, en það vor voru sett lög um „þjóðarátak til

byggingar Þjóðarbókhlöðu", sérstakan eignarskatt til

verksins, sem náði til áranna 1987, 1988 og 1989.

Teygt var síðan á þessari tilhögun ótímabundið með

lögum um „Þjóðarbókhlöðu og endurbætur menning-

arbygginga". Öll þessi ár var þó einungis hluta skatt-

heimtunnar skilað til framkvæmdanna. Breyting varð

ekki á fyrr en með þeirri ríkisstjórn sem við tók 1991

með Ólaf G. Einarsson sem menntamálaráðherra.

Markið var þá sett á að taka bygginguna í notkun 1994,

sem stóðst."

-  Var ekki háð barátta fyrir því á þessum árum að

stjórnvöld stæðu við gefin fyrirheit um fjármögnun

byggingarinnar?

„Jú, fundir voru haldnir, undirskriftum safhað,

áskoranir sendar og þar fram eftir götunum, og væri of

langt mál að rekja það allt hér. Undarlegast af mörgu

undarlegu var svo það að þegar fjármálaráðherra, sem

þá var Ólafur Ragnar Grímsson, lagði fram frumvarp til

fjárlaga haustið 1989, var Happdrætti Háskóla íslands

ætlað að leggja 60 millj. króna til byggingarfram-

kvæmdanna. Okkur safnamönnum kom þetta mjög á

óvart, og óhætt er að segja að hárin hafi við þetta risið

á þorra háskólamanna. Minnist ég fjölmenns mótmæla-

fundar á þeim vettvangi þar sem samþykkt var ályktun

gegn þessari fyrirætlan. Til að skýra þessi hörðu við-

brögð nægir að vísa til orða þáverandi formanns stjórn-

ar Háskólabókasafns sem tilfærð eru hér til hliðar.

Lyktir þessa máls urðu þær að háskólarektor gerði

samkomulag um það við menntamálaráðherra, Svavar

Gestsson, að Háskóli íslands tæki að sér „að greiða

af happdrættisfé stofnkostnað vegna tölvubúnaðar í

Þjóðarbókhlöðu, svo og kostnað vegna tölvunets um

háskólasvæðið til nýtingar tölvubúnaðar bókhlöðunn-

ar". Jafnframt segir að Háskóli íslands taki að sér „að

greiða af happdrættisfé hluta húsbúnaðar í lestrarrým-

um Þjóðarbókhlöðu samkvæmt nánari skilgreiningu

er samið verði um þegar ýtarlegri kostnaðaráætlun um

þann þátt liggur fyrir". Til þessa síðasta þáttar kom þó

aldrei. Hins vegar má ætla að framlagið vegna tölvu-

búnaðarins hafi flýtt því að Gegnir kæmist í gagnið."

30

BÓKASAFNIÐ 29. ÁRO. 2005