Bókasafnið

						Bækur og líf

Bergljót Gunnlaugsdóttir

Sæmundur og hittfólkið í sveitinni

Síðustu árin hefur áhugi minn á ævisögum verið

mikið að aukast. Þessi áhugi virðist stundum koma

hjá fólki með aldrinum. Ég efast þó

um að ég eigi eftir ganga svo langt

að fá áhuga á ættfræði í sama mæli

og kynslóðin á undan mér í minni

fjölskyldu.

Ég verð hinsvegar að játa á mig

svolitla sérvisku í þessu sambandi

því mér finnst sumar nýlegar sjálfs-

ævisögur vera kannski helst til of

miklar naflaskoðanir með persónulegu vandamálaívafi

og of litlu öðru en þetta er auðvitað smekksatriði.

Endurminningar sem lýsa uppvaxtarskilyrðum,

lífsháttum, vinnubrögðum, tíðaranda, viðhorfum og

margbreytilegri mannflóru úr umhverfi þess sem segir

söguna, þ.e. aldarfarslýsingar frá persónulegu sjónar-

horni og þá þroskasögur um leið, eiga greiðari leið að

athygli minni.

Síðustu vikurnar hafa þó saga um Trítil og Alfinn

álfakonung sem ég les fyrir dóttur mína og stjórnsýslu-

lögin sem ég les vegna náms með starfi einokað nátt-

borðið.

Ég þarf þó ekki að fara mjög marga mánuði aftur

í tímann til að á vegi mínum verði 2 bd. ævisaga sem

kom á óvart vegna þess hversu athyglisverð og fróðleg

hún var. Einnig finnst mér það mikill kostur þegar bók

gæðir landið lífi, þ.e. þegar gengið er um þessar slóðir,

segjum frá Þorgeirsfirði og Keflavíkinni, yfir Uxaskarð

og inn Látraströndina í átt að Grenivík. Þá eykur það

ánægjuna að geta gert sér svolítið í hugarlund hvernig

lífið fór fram áður fyrr á þessu núna óbyggða en afar

fallega landsvæði.

Þetta er bókin Virkir dagar, saga Sæmundar Sæm-

undssonar skipstjóra skráð eftir sögn hans sjálfs af

Guðmundi Gíslasyni Hagalín. Fyrra bindið kom út

1936, þaðsíðara 1938.

Sæmundur fór að vinna fyrir sér 9 ára sem smali.

Honum gekk illa að fóta sig í fyrstu vistinni, hann var

sendur svangur, þreyttur og grátandi í leitir og brá á það

ráð að strjúka heim þó að þar væri ekki annað á borðum

en Va af hertum þorski til skiptana fyrir fjölskylduna.

Næsta vist var að Látrum á Látaraströnd en þar ól hann

manninn það sem eftir var af uppvaxtarárunum. Hann

átti erfitt uppdráttar í fyrstu, var „kirtlaveikur" og veik-

burða, gekk illa að hafa við kindunum en var mikið í

mun að standa sig sem matvinnungur og að bjarga sér

frá þeirri niðurlægingu sem fylgdi því að þurfa að láta

82

borga með sér. Dag einn eftir að hafa hlustað á skoð-

anaskipti húsfreyju og húsbónda síns sem ekki voru

sammála um hvort rétt væri að krefjast framfærslueyris

vegna hans tók hann á sig rögg. Gamall maður, gestur á

bænum hafði þá sagt honum frá hvað lýsi gæti verið gott

inntöku sem varð til þess að snáðinn fór að fleyta grút-

inn ofan af lýsinu og taka það ínn í smáum skömmtum

á hverjum degi. Allt var betra en sulturinn hjá mömmu

og stjúpa en faðir hans hafði látist þegar hann var 4 ára.

Sæmundur segir lýsið smám saman hafa læknað sig af

því sem hann kallar kirtlaveiki.

Ekki segir mikið frá Ingileif móður Sæmundar. Hún

hafði orðið önnur kona Sæmundar föður hans sem var

30 árum eldri, en hún varð ekkja innan við fertugt.

Ingileif barðist við mikla fátækt með seinni manni

sínum sem hún hafði eignast dóttur með, þau fiosnuðu

upp og síðar bjó hún í Höfðahverfi. Þar ofkældist hún á

ferð milli bæja og lést eftir stutta legu. Skortur á hlífðar-

fötum virðist hafa verið verulegt vandamál fyrir fátæka.

Þrisvar sinnum stóð til að senda Sæmund sjóleiðis

heim eftir fyrsta sumarið. Vont veður aftraði för hans

fyrst en síðan neituðu skipstjórar að taka barnið með á

sjó svo illa búið, í einni stagbættri treyju svo ekki var

hlaupið að því að senda barnið heim.

Eftir að ljóst varð að hann myndi ílengjast vænkaðist

hagur hans, hann semur við húsbændur sína um að vinna

fram að fermingu og í tvö ár eftir fermingu kauplaust.

Hann fær betri föt og fæði og styrkist óðum líkamlega.

Bærinn Látrar var í stærra lagi og margt sem dreif á

daga Sæmundar, viðureign við húsdýr þar sem mann-

fólkið hafði ekki alltaf betur, slagsmál og drykkja vinnu-

manna, stríðni og hrekkjabrögð, draugagangur, skips-

strand og einnig er matarvenjum, jólahaldi og daglegum

venjum lýst. Tíu ára gamall er Sæmundur staddur einn

heimamanna með húsbóndanum drukknum úti í skipi

og lendir það því á dauðhræddum drengnum að róa með

hann meðvitundarlausan og hrjótandi í svartaþoku í átt

að Gjögurtánni og meðfram ströndinni heimleiðis.

Fljótlega eftir fermingu fer hann í sína fyrstu hákarla-

legu og verður smá saman hið mesta karlmenni. Á

þessum árum eru 10 bæir í Hvalvatns- og Þorgeirsfirði.

Á einum þeirra er Sigríður systir háseta á bát Sæmundar

en til hennar rennir hann hýru auga. Áður en þau gift-

ast lætur unnustan hann fá athugað hvort hann sé með

holdsveiki því hún segist hafa heyrt því fleygt hjá gest-

um.

í lok 1. bd. á hann konu, fyrsta barnið er fætt og þau

eru búin að finna sér jörð.

í seinna bindinu er skrifað mikið um aflabrögð,

beitu, veiðarfæri og skip, þ.e. sögur úr lífsbaráttunni og

fjölmörg nafnkunn karlmenni verða á vegi sögumanns.

Sæmundur er að mestu í róðrum, heima annað veifið og

börnunum fjölgar á Stærra-Árskógi. Á síðasta tug 19.

aldar var enn ekki orðið erfitt að fá vinnufólk í sveit, en

þá voru vinnumenn með helmingi hærra kaup en vinnu-

konur (60/120 kr.)

Um aldamótin eignast Sæmundur eitt barn utan

hjónabands. Þegar Sigríður er að eiga áttunda barn

BÓKASAFNIÐ 29. ÁRG. 2005