Bókasafnið

						bókasafns- og upplýsingafræði og fjallaði hún fyrst og

fremst um afleiðingar sameiningar Landsbókasafns

og Háskólabókasafns á safnið sem háskólabókasafn.

Niðurstöðurnar varpa nokkru ljósi bæði á ritakaupin

og hugmyndina um að Landsbókasafn þjóni öllum

háskólum og verður nánar fjallað um þær hér á eftir.

Hvað varðar úrvinnslu tillögu Jóns er hún að

mínu mati þríþætt. I fyrsta lagi er það hin eilífa og

stóra spurning: „Hver á að borga?" Ef safnið ætti að

verða safn allra háskóla í landinu þyrftu háskólarnir

að vera tilbúnir til að greiða fyrir ritakaup á sínu sviði

til safnsins eða þá að fjárveitingin til ritakaupa þyrfti

að koma miðlægt frá ríkinu í heild sinni. I öðru lagi

þyrfti að móta stefnu um ritakaup sem tekur tillit til

þarfa allra háskóla með öllum þeim ólíku fögum og

efnissviðum sem þessir háskólar kenna. Krafan um

að kaupa rit um landbúnað og byggingarlist hlyti

að vera jafnréttmæt og krafan um að kaupa bækur

í lögfræði og heimspeki eða áskrift að rafrænu tíma-

ritasafni á sviði verkfræði, líffræði eða myndlistar. I

þriðja lagi þyrfti að skipuleggja flutningakerfi sem

kæmi ritunum (öðrum en rafrænu ritunum) hratt og

örugglega milli Landsbókasafns og háskóla utan höf-

uðborgarsvæðisins.

Áður en þessi þrjú atriði verða skoðuð nánar

vil ég kynna nokkrar niðurstöður úr rannsókn

minni um áhrif sameiningar Landsbókasafns og

Háskólabókasafns á safnið sem háskólabókasafn

(Áslaug Agnarsdóttir, 2006b). Niðurstöðurnar varða

fyrst og fremst ritakaup og hugmyndina um safnið

sem safn allra háskóla.

Tvíhöfða risi

Landsbókasafn Islands - Háskólabókasafn tók til

starfa 1. desember 1994. Safnið varð til við samruna

tveggja eldri safna, annars vegar Landsbókasafns

Islands sem var þjóðbókasafn og hins vegar

Háskólabókasafns sem var bókasafn Háskóla íslands.

Þá var liðin rúmlega hálf öld frá því að hugmyndin

um nýtt safn á Melunum var fyrst reifuð opinberlega

(Guðmundur Finnbogason, 1941). A árunum sem

liðu frá því að sameining safnanna var ákveðin og

þar til að safnið var opnað áttu sér stað tvenns konar

breytingar í þjóðfélaginu sem skiptu verulegu máli

fyrir nýja safnið og hlutverk þess. I fyrsta lagi tóku sjö

nýir háskólar til starfa. I öðru lagi gekk tölvuöld í garð

og gjörbreytti vinnubrögðum flestra háskólanema,

kennara og fræðimanna hvað varðar upplýsingaleit

og öflun heimilda.

I Lögum um Landsbókasafn Islands -

Háskólabókasafn, nr. 71/2004, er kveðið á um tví-

þætt hlutverk safnsins sem þjóðbókasafn og bókasafn

Háskóla íslands. Auk þess bættust við nýjar skyldur

við vísindasamfélagið og atvinnulífið. Við samein-

ingu safnanna varð safnið að sjálfstæðri fjárhags-

legri stofnun en áður var Háskólabókasafn stofnun

innan Háskóla Islands og fékk fjárveitingu sína frá

Háskólanum. Rannsóknin beindist fyrst og fremst

að því að skoða stöðu safnsins sem háskólabókasafn,

meðal annars að kanna hvernig tengsl safnsins við

Háskólann hefðu breyst eftir sameininguna og hvort

og að hvaða leyti sameiningin hefði verið til góðs

fyrir Háskólann. I ljósi breytinga sem orðið hafa í

samfélaginu síðan safnið var opnað var markmið

rannsóknarinnar auk þess að kanna hvort grundvöll-

ur væri fyrir því að safnið víkkaði út starfsemi sína og

gerðist bókasafn allra háskóla í landinu, eins konar

„Rannsóknarbókasafn Islands".

Rannsóknin var framkvæmd veturinn 2005-2006

og voru notaðar eigindlegar rannsóknaraðferð-

ir. Viðtöl voru tekin við tíu fastráðna kennara við

Háskóla Islands á tímabilinu október til febrúar. Við

val á kennurum var fyrst og fremst horft til þess að

þeir hefðu annaðhvort notað bókasafnið eða sýnt

áhuga á starfsemi þess. Til að fá fram ólík sjónarmið

voru tekin viðtöl við kennara úr fimm deildum, tvo

úr hverri deild. Deildirnar sem urðu fyrir valinu

voru félagsvísindadeild, hugvísindadeild, lagadeild,

raunvísindadeild og viðskipta- og hagfræðideild.

Kennaramir voru meðal annars spurðir um sam-

einingu safnanna almennt, um safnið sem bókasafn

Háskóla Islands, hvort þeir fyndu fyrir samkeppni

við aðra háskóla um ritakostinn og hvort þeir væru

ánægðir með þjónustuna. Þeir voru einnig spurðir

hvort þeim fyndist að safnið ætti að víkka út hlut-

verk sitt og þjóna fleiri háskólum, vera „safn allra

háskóla". Kennararnir skiptust í tvo hópa hvað varð-

ar sameininguna en meirihluti þeirra taldi hlutverk

safnsins vera óljósara en það var fyrir sameiningu og

að það hefði neikvæð áhrif á ímynd þess. Auk þess

virðast tengsl bókasafnsins og Háskólans vera minni

en þau voru fyrir sameiningu. Meirihluti kennaranna

eða sex af tíu voru ósammála því að safnið ætti að

vera bókasafn allra háskóla í landinu. Þótt kenn-

ararnir væru sammála um að nýja safnið væri betra en

það gamla voru þeir ekki allir vissir um að það væri

sameiningunni sjálfri að þakka heldur væri erfitt að

greina sameininguna frá þeim framförum sem urðu

þegar safnið var opnað.

Ritakaup

Þróun mála og staðan í dag

Samkvæmt lögum á Landsbókasafn íslands bæði að

sinna skyldum þjóðbókasafns hvað varðar varðveislu

íslensks menningararfs og þjóna Háskóla íslands

sem bókasafn þess. Hlutverk þess er meðal annars

að sinna þörfum kennslu og rannsóknarstarfsemi í

Háskóla íslands og að stuðla að sínu leyti að sjálf-

BÓKASAFNIÐ 31. ÁRG. 2007