Bókasafnið

						Bryndís ísaksdóttir

Uppbygging

háskólabókasafns

Bókasöfn íyrr og nú

Markmið með þróun bókasafna og safnkosts hafa mik-

ið breyst í gegnum árin. Á fyrstu árum bókasafna var

tilgangurinn með söfnuninni fyrst og fremst að varð-

veita fróðleik. Fyrirhöfn við framleiðslu og söfnun

efnisins var mikil og því var mikilvægt að koma í veg

fyrir að eitthvað kæmi fyrir það. Varðveislan var þann-

ig aðalhlutverk safnanna og notkunin var takmörkuð

við fáa útvalda. Hagsmunir notenda þurftu að víkja

fyrir sjónarmiðum varðveislu ef því var að skipta.

Varðveisla menningar fyrri tíma og dagsins í dag

fyrir kynslóðir framtíðarinnar verður vissulega áfram

hluti af hlutverki bókasafna. Áherslur eru engu að

síður breyttar, markmið með varðveislunni er að not-

endur framtíðarinnar geti nýtt sér efnið, eða eins og

Ameen (2005, bls. 113) orðar það: „Preserve to serve

humanity". Hver menningarheild verður að búa svo

um hnútana að einhver aðili eignist allt tiltækt menn-

ingarefni hennar svo hægt sé að tryggja öruggan og

opinn aðgang að því til framtíðar. Flestar þjóðir hafa

á sínum snærum þjóðbóka- og þjóðskjalasöfn sem

sinna þessum verkefnum. En svo framarlega sem

slíkur aðgangur er tryggður er ekki talið nauðsyn-

legt að önnur söfn, t.d. háskólasöfn, þurfi að móta

eignastefnu sína á grundvelli varðveislusjónarmiða.

Þeirra hlutverk er þrengra eða öllu heldur annað,

þau þurfa að vega eign á móti aðgengi, og þar kemur

til álita hver notendahópurinn er og hver kostnaður-

inn er við kaup, skráningu, varðveislu og grisjun,

svo helstu þættir séu nefndir. Háskólabókasöfn geta

þó gegnt mikilvægu varðveisluhlutverki hvað varðar

rannsóknargögn af ýmsu tagi eða á sérsviðum þar

sem háskóladeildir eru í fararbroddi.

Sjónarmið verkaskiptingar og sérhæfingar innan

mismunandi safnategunda á seinni árum leiða til

þess að gerður er skýr greinarmunur á hlutverk-

um þeirra sem gegna einkum varðveisluhlutverki og

þeirra sem tryggja aðgang ákveðinna notendahópa

að tilteknu efni. Þetta getur þó farið saman innan

sömu stofnunar eins og á við um Landsbókasafn

Islands - Háskólabókasafn, sem gegnir í raun tveim-

ur mjög skýrt aðgreindum hlutverkum. Hér á eftir

mun athyglinni beint að þeim breytingum sem orðið

hafa í starfsemi háskólabókasafna á Vesturlöndum

undanfarna áratugi.

Að eiga sem mest

Stærð bókasafna var vegna beggja þessara hlutverka

afar mikilvæg á fyrstu öldum og jafnvel árþúsundum

safnanna. Söfnunin tengdist iðulega fræðimennsku af

einhverju tagi sem byggðist gjarnan á fornum textum,

þekkingin úreltist ekki hratt og þess vegna var gamall

bókakostur ekki síður verðmætur en nýr. Með prent-

listinni varð auðveldara að ná í efni og söfnin uxu sem

aldrei fyrr. Stærstu söfnin voru þannig líka bestu söfn-

in, þetta átti jafnt við háskólasöfn sem önnur söfn.

En tímarnir breytast og það kom að því að hinn

mikli bókafjöldi fór að verða vandamál hvað varð-

aði skipulag, notkun og aðstöðu til varðveislu, m.a.

húsnæði safnanna. Ameen (2005, bls. 113) telur að

árið 1976 hafí verið mörkuð tímamót hvað varðar

breyttar áherslur á stærð safnkostsins. Þá var gefin út

í Bretlandi svonefnd Atkinson-skýrsla með hugmynd

um bókasafn sem endurnýjaðist en stækkaði ekki,

þ.e. þegar ný rit bættust við yrðu önnur að víkja fyrir

þeim. Sama ár var haldin ráðstefna í Bandaríkjunum

undir heitinu: "A farewell to Alexandria" þar sem

komist var að sömu niðurstöðu. Minnkandi styrkir

til bókakaupa og hækkandi kostnaður hafði líka í för

með sér að nú varð nauðsynlegra en fyrr að vanda

valið; það sem keypt var þyrfti að nýtast. Þarna fóru

fyrir alvöru að greinast að sjónarmið nýtingar og

varðveislu. Grisjun fór nú að verða mikilvægari hluti

af uppbyggingu safnkostsins, en hún hafði þó þegar

komið til umræðu á fjórða áratug aldarinnar. Stefna

sem fól í sér „því stærri því betri söfn" var nú á und-

anhaldi. Einmitt um svipað leyti koma til nýir, rafræn-

ir miðlar sem eru og eiga sennilega eftir að gjörbylta

afstöðunni til þessara mála á ennþá afdrifaríkari hátt.

Þær breytingar sem hér eru til umræðu hófust því

fyrir alvöru á áttunda áratug síðustu aldar.

Þj ónustuviðhorf

Samhliða því að söfn á fyrri tíð beindu athygli sinni að

16

BÓKASAFNIÐ 31. ÁRG. 2007