Hlutfall af efnisútgjöldum bandarískra og kanadískra rannsóknar- bókasafna sem varið er rafrænt efni. Miðað er við miðgildi. Mynd 1 - Hlutfall heildarútgjalda rannsóknarbókasafna t ARL til rafræns efnis á árunum 1993-2004. (Kyrillidou, M. og Young, M. (2005), sjá töflu 7). Uppbygging bókasafha Aðföng safna snúast af þessum sökum ekki lengur aðal- lega um að kaupa efni, heldur að útvega það og tryggja aðgang að því. Að þessu leyti er nú verið að bera saman eign efnis og einhvers konar leigu á því þegar talað er um uppbyggingu safnkosts. Um þetta hefur verið rætt á ensku sem „ownership versus access" sem þýða mætti eign eða aðgangur. Uppbygging safnkosts er orðin miklu flóknari, upplýsingarnar úr öllum áttum á ýmsu formi, varðveislan margslungin og kostnaður við aðkeypt efni vex umfram annan kostnað. Þess vegna er það orðið flókið mál að vega og meta vægi eignar og aðgengis að efni. Það er þegar orðið svo að fjármunir bókasafna fara í síauknum mæli í að leigja efni í stað þess að kaupa það. Af þeim sökum er ritakaupastefna venjulegs háskólabókasafns aðeins lítill hluti heildar- aðgangsstefnu. Það er stefna um aðgengi sem er helsti höfuðverkur háskólabókasafna nútímans. Hún þarf ekki aðeins að taka mið af ólíkum fræðigreinum, eins og áður, og ólíkum notendahópum, sem verða æ fjöl- breyttari, heldur líka nýjum sjónarmiðum um kostnað, markaðsetningu efnis og varanleika aðgengis. Kostnaður og nýjar markaðsaðstæður Á sama tíma og eign safna verður hlutfallslega minni, miðað við það efni sem veittur er aðgangur að, hefur kostnaður margfaldast, bæði við hið hefðbundna og nýju miðlana. Rafrænn aðgangur er dýr og það eru stofnanir, oft bókasöfn, sem greiða fyrir hann. Mynd 1 sýnir hve hann vegur stöðugt þyngra í innkaupum safnanna. Mikill kostnaður við rafrænan aðgang skýrist að hluta til af því að mun meira felst í honum en í aðgangi að prentuðum heimildum, því núorðið eru keypt söfn tímarita frekar en einstök tímarit. Þar af leiðandi getur meðalverð tímarita orðið lægra, en valið að sama skapi tilviljunarkennt. Seljendur setja í auknum mælí saman stóran pakka, t.d. af tímaritum á rafrænu formi, og selja hann í einu lagi. Þetta hefur orðið til þess að val á efni hefur að nokkru leyti verið tekið úr höndum neytenda. Þeir verða að kaupa allan pakk- ann eða ekkert og það er hægara sagt en gert fyrir þá að reyna að breyta samsetningu eða innihaldi hans. Sum tímaritin í honum geta verið eftirsóknarverð en önnur minna spennandi. Það er jafnvel ekki óalgengt að innihald pakkans sem keyptur er geti breyst, jafn- vel á samningstímanum (Evans, 2005, bls. 57), og þá alveg eins kaupendum í óhag, einkum vegna þess að titlar detta út. Fyrirtæki hafa sameinast og seljendur rafræns efnis orðið færri og stærri. Það er því orðið um nokkurs konar einokun að ræða og neytendum er þröngur stakkur sniðinn. En um leið og kostnaður eykst hafa fjárveitingar til aðfanga víðast hvar minnkað eða staðið í stað. Það má því furðu sæta hve útgefendum eða milliliðum hefur tekist að halda uppi verðinu. Stærstu seljendurnir eru enda býsna vel settir fjárhagslega. Bæði Elsevier og Kluwer voru t.d. þegar árið 1997 á meðal 27 efstu hvað hagnað varðaði á lista S&P yfir vel stöndug fyrirtæki (Ball, 2006, bls.14). I fjárhagsþrengingum safna og háskóla veldur þessi einokun stóru útgáfu- félaganna því að bókasöfn eða aðrir neytendur verða að segja upp tímaritum minni útgáfufélaga, sem e.t.v. getur verið mikil eftirsjá að, jafnframt því sem skera verður niður kaup á öðru efni, prentuðu eða á öðru formi. Minni útgefendur lenda vegna þessa í þreng- ingum og miðlunin færist á æ færri hendur. Þetta hefur líka þau áhrif að tímarit stóru fyrirtækjanna verða mest notuð, einfaldlega vegna þess að aðgangur að þeim er auðveldastur. Þar með verður líka mest vitnað í þau sem hefur síðan áhrif á slagkraft (impact factor) tímaritanna (Ball, 2006, bls. 17). Ekki eru allir sáttir við þessa einokunaraðstöðu stóru seljendanna og beggja vegna Atlantshafsins eru gerðar tilraunir til að hefta framgang þeirra, bæði með því að hvetja og styðja vísindamenn til þess að birta í öðrum tímaritum, gjarnan þeim sem eru í opnum aðgangi (open access), og tregðast við að kaupa stóru pakkana. Nokkur stærstu rannsóknarbókasöfn í Bandaríkjunum leita leiða til að draga úr þeim hömlum sem seljendurnir setja þeim með þessu, til dæmis hefur Stanford- háskóli í Kaliforníu ekki keypt tímaritapakka Elsevier undanfarin ár. Við þessar aðstæður, þegar segja þarf upp öðru efni til þess að geta haldið áfram að kaupa rafrænu tímaritapakkana, er góð samvinna við notendur tíma- ritanna, háskólafólk sem aðra, afar mikilvæg til þess að ekki detti niður áskriftir sem þeir síst vilja missa. 18 BÓKASAFNIÐ 31. ARG. 2007
Beinir tenglar